Yerleşme ve Yerleşmenin Gelişimi

Hazırlık Çalışmaları

Yaşadığınız yerin yerleşme alanı olarak seçilmesinde hangi faktörler etkili olmuştur? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla
paylaşınız.

YERLEŞME VE YERLEŞMENİN GELİŞİMİ

Yerleşme, en dar anlamıyla oturulan ve barınılan yer anlamına gelir. İnsanların yaşadıkları çevrelerin coğrafi koşulları barınak seçimlerini de etkilemektedir. Mağara, ağaç kovuğu, çadır, igloo, villa, apartman dairesi ve gökdelen geçmişten günümüze barınak çeşitlerine örnek verilebilir. Ancak yerleşme teriminden sadece barınılan meskenler (evler) anlaşılmamalıdır. İnsanların yaşadığı (sosyal ortamlar vb.) ve çeşitli ekonomik faaliyetlerde bulunduğu alanların (iş yerleri vb.) tümüne yerleşme denir.

Yerleşme olgusu, insanların çeşitli ihtiyaçlarından dolayı ortaya çıkmıştır. Bu ihtiyaçlar şunlardır:
• İklimin olumsuz etkilerinden korunma ihtiyacı
• Korunaklı bir alanda uyuma ve dinlenme ihtiyacı
• Yabani hayvanlara ve diğer insanlara karşı can güvenliğini sağlama ihtiyacı
• Ürünlerini saklama ihtiyacı vb.

İnsanoğlu, geçmişten günümüze yaşama uygun alanları yerleşme yeri olarak seçmiştir. Yerleşme alanlarının belirlemesinde doğal ve beşerî çevre faktörleri etkili olmuştur (Tablo 2.1).

İlk Yerleşme Alanları

Aşağıdaki haritada yeryüzündeki ilk yerleşme alanları gösterilmiştir. Atlaslarınızdan da yararlanarak soruları cevaplayınız.

• Eski çağlarda yaşayan insanlar, neden bu alanları yerleşme için tercih etmiş olabilir?
• Bu bölgelerin ortak coğrafi özellikleri neler olabilir?
• İlk yerleşmelerin kurulduğu alanlarda bugün hangi devletlerin sınırları bulunmaktadır?
• İlk yerleşmelerin bulunduğu III, IV, V ve VI numara ile gösterilen yerlerde hangi nehirler bulunmaktadır?
• İlk yerleşmeler genellikle hangi sıcaklık kuşağında bulunmaktadır? Nedenini açıklayınız.
• İlk yerleşmeler, yüksek olmayan düz alanlara kurulmuşken I ve II numara ile gösterilen yerde yerleşmeler engebeli ve yüksek alanlara kurulmuştur. Bu durumun nedenini açıklayınız.
• İlk yerleşme alanlarında kurulan medeniyetlerin adlarını örnekteki gibi eşleştiriniz.

Paleolitik (Yontma Taş) Çağ’ın başlarında yaşamını gruplar hâlinde ve göçebe olarak sürdüren insanoğlu, avcılık ve toplayıcılıkla beslenme ihtiyaçlarını karşılıyordu. Bu dönemde, tatlı su kaynaklarına yakın mağara ve ağaç kovukları gibi doğal barınakları mesken olarak kullanıyordu. Bu doğal barınaklara Çin’deki Çukutien (Kukutin), Almanya’daki Neandertal (Neandetal), ülkemizdeki Karain (Antalya) ve Yarımburgaz (İstanbul) mağaraları örnek verilebilir (Görsel 2.1.).

Görsel 2.1. Karain Mağarası (Antalya)

Buzul Çağı’nın da sona ermesiyle yerleşik hayata geçen insan, tarım ve hayvancılıkla uğraşmıştır. Faaliyetlerini sürdürdüğü yerde barınma ihtiyacını karşılamak üzere meskene ihtiyaç duymuştur. Böylece ilk meskenlerini kerpiç, taş, kamış gibi doğal malzemeleri kullanarak inşa etmiştir. MÖ yaklaşık 10.000 yıllarına denk gelen bu döneme Neolitik (Cilalı Taş) Çağ adı verilir. Ilıman kuşakta yer alan akarsu ve göl kenarlarındaki verimli topraklar, ilk yerleşik hayata ait kalıntıların olduğu yerler olmuştur (Görsel 2.2.).

Görsel 2.2. Çatalhöyük (Konya)

Tarımla beraber besin kaynaklarının artması, nüfusun da hızlı bir şekilde artmasını sağlamıştır. Artan nüfusa bağlı olarak ilk yerleşmeler köylere dönüşmüştür. Zamanla tarım ve ticaret merkezi hâline gelen köylerde, yerleşim alanlarının genişlemesiyle ilk şehirler ortaya çıkmaya başlamıştır. İnsanların şehirlerde teşkilatlanmaya başlaması ve güvenlik kaygısıyla şehir devletleri ortaya çıkmıştır. Bu dönemde sur, kale ve tapınaklar inşa edilmiştir (Görsel 2.3.). Örneğin Orta Amerika’da kurulmuş olan Teotihuacan (Teotiukan) şehrinin surları içinde yaklaşık 100.000 kişi yaşamaktaydı.

Görsel 2.3. Teotihuacan Antik Şehri (Meksika)

Dünya nüfusunun zamanla artması, şehirlerin büyümesine ve sayısının artmasına neden olmuştur. Devletlerin ortaya çıkmasıyla birlikte bazı şehirler yönetim açısından önem kazanmıştır. Roma ve İstanbul bu şehirlere örnek gösterilebilir (Görsel 2.4.).

Görsel 2.4. İstanbul (Türkiye)

Sanayi Devrimi’yle şehirlerin sayısı ve nüfusu daha da artmıştır. Sonuç olarak günümüzde farklı özellikteki yerleşmelerle birlikte yerleşilebilen alanlar genişlemiştir.

Yeryüzünde yerleşme alanlarının dağılışı düzenli değildir. Bazı bölgelerde yerleşme alanları daha yoğunken bazı bölgelerde daha seyrektir ya da hiç yoktur. Yerleşme alanlarının dağılışını sınırlandıran bazı faktörler bulunur. Bunlar; su yüzeyleri, yeryüzü şekilleri, kutuplar, kuraklık, ormanlar ve bataklıklardır.

Dünya yüzeyinin yaklaşık %71’i okyanus, deniz ve göllerle kaplıdır. Bu yüzden su yüzeyleri, yerleşme alanlarını sınırlandıran en önemli faktörlerden biridir. Ancak son yıllarda bazı kıyılarda denizlerin doldurulmasıyla yerleşilebilir alanlar ve tarım alanları elde edilmektedir (Görsel 2.5.).

Görsel 2.5. Polder tarım alanları (Hollanda)

Yüksek ve engebeli araziler yerleşme alanlarının kurulmasını zorlaştırır. Yükseklere çıkıldıkça sıcaklığın azalması
ve engebeli arazilerde ulaşımın zorlaşması yaşamı olumsuz etkiler. Bu yüzden insanlar, yerleşme için daha çok yükseltinin
az ve arazinin düz olduğu yerleri tercih ederler. Örneğin yeryüzünün en yüksek yeri olan Himalaya Dağları, engebe ve yükseltiden dolayı yerleşme alanlarının oldukça seyrek görüldüğü bir yerdir (Görsel 2.6.).

Görsel 2.6. Everest Tepesi (Nepal)

Yerleşme alanlarının sona erdiği en yüksek seviyeye yerleşme üst sınırı denir. Yerleşme üst sınırının en yüksek olduğu yer, yüksek sıcaklık ve nem oranından dolayı Ekvator’dur. Ekvatoral bölge ve bu bölgenin yakın çevresinde yerleşmenin yüksekte kurulduğu şehirlerden bazıları şunlardır: Bolivya / La Paz (Lâ Pas) 3690 m, Peru / Cerro de Paska (Serro dı Paska) 4380 m, Meksika / Mexico City (Meksiko Sity) 2240 m, Peru / La Rinconada (Lâ Rinkonada) 5100 m, Ekvador / Quito (Kiido) 2850 m, Kolombiya / Bogota (Boğoda) 2650 m.

La Paz (Bolivya)

Kutup noktaları ve kutuplar çevresinde sıcaklıklar yıl boyunca 0 °C’nin altında olduğu için bu alanlar buzullarla kaplıdır. Toprağın donmuş hâlde ve kalın buz örtüsüyle kaplı olduğu bu bölgelerde yüzeyde bitki örtüsü de bulunmaz. Bu nedenle kutuplar yerleşme için uygun değildir. Ayrıca Güney Kutbu’ndaki Antarktika, bazı devletlerin araştırma üssü ve istasyonlarının dışında sürekli yerleşme alanlarının olmadığı tek kıtadır (Görsel 2.7.).

Görsel 2.7. Antarktika

Dikson (Rusya), Yenisey Nehri’nin Kuzey Buz Denizi’ne döküldüğü yerde kurulmuştur. Bu özelliği ile Kuzey Kutbu’na en yakın yerleşmedir. Bu bölge, zorlu coğrafi koşullara sahip olmasına rağmen zengin yer altı kaynakları sayesinde yerleşme alanı olarak tercih edilmiştir.

Dikson (Rusya)

Ust Nera (Rusya), dünyanın en soğuk şehirlerinden biridir. Burada sıcaklık, zaman zaman -50 °C ile -60 °C’ye kadar düşebilir.
Buna rağmen zengin doğal gaz yataklarına sahip olan Ust Nera, küçük olsa da (6-7 bin) şehirsel bir yerleşme özelliği kazanmıştır.

Ust Nera (Rusya)

Yağış miktarının az, sıcaklığın yüksek olduğu bölgelerde kuraklık ortaya çıkar. Kurak alanlarda tatlı su kaynakları genellikle az olduğu için suya olan talep fazladır. Bu yüzden kurak iklim bölgelerinde yerleşme alanları sınırlıdır. Dönencelerde (Sahra, Kalahari vb.) ve Asya Kıtası’nın iç kesimlerinde yer alan çöllerde (Gobi, Taklamakan vb.) yerleşme alanları seyrektir (Görsel 2.8.).

Görsel 2.8. Taklamakan (Doğu Türkistan)

Gür orman alanları ve bataklıklar, yerleşmeyi sınırlandıran doğal kökenli diğer faktörlerdendir. Bu alanlar tarım ve ulaşım koşullarını zorlaştırır. Bu alanların geniş yer kapladığı Ekvatoral iklim bölgesinde (Amazon ve Kongo havzaları) yerleşmeler
azdır (Görsel 2.9.).

Görsel 2.9. Amazon Nehri (Brezilya)

Dünya üzerindeki yerleşilmiş ya da yerleşilebilir alanlara ökümen, yerleşilmemiş alanlara da anökümen denir.

Sanayi Devrimi’yle ortaya çıkan ham madde ihtiyacı, sermaye birikimi, iş gücüne duyulan ihtiyaç ve bunun sonucunda sanayi
tesislerinin yaygınlaşması yerleşme alanlarının yayılışını ve büyümesini etkilemiştir. Modern meskenlerin yapılmasıyla yerleşmeler yatay ve dikey yönde genişlemeye başlamıştır. Isınma sistemlerinin kullanılmasıyla soğuk ve yüksek yerlerde, baraj ve sulama kanalları sayesinde kurak bölgelerde; köprü, tünel ve yollar sayesinde de engebeli alanlarda yerleşme alanları kurulmaya başlanmıştır. Bu yüzden günümüzde, yerleşme alanlarının dağılışını belirleyen en önemli faktörlerden biri de sanayi ile birlikte gelişen teknolojidir. Sanayileşmeyle beraber yerleşme alanları hızla genişlemiş özellikle de şehirlerin sayısı artmıştır. Günümüzde bu gelişme hızla devam etmektedir.

Yerleşmelerin Dağılışı

Aşağıdaki dünya fi ziki haritasında bazı noktalar gösterilmiştir. Belirtilen noktaların coğrafi özelliklerini dikkate alarak soruları cevaplayınız.

• 1, 5 ve 7 numaralı noktalarda yerleşmeler oldukça yoğundur. Buna göre;
1 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı yoğundur.
5 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı yoğundur.
7 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı yoğundur.
• 2, 3, 4, 6, 8 ve 9 numaralı noktalarda yerleşmeler oldukça seyrektir. Buna göre;
2 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı seyrektir.
3 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı seyrektir.
4 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı seyrektir.
6 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı seyrektir.
8 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı seyrektir.
9 numaralı noktada yerleşmeler, …………………………………………………………… etkisinden dolayı seyrektir.

Aşağıdakilerden hangisinde, yerleşmeyle ilgili olarak belirtilen özelliklerin ortaya çıkmasındaki temel etken doğru olarak verilmiştir?
Özellik Temel etken
A) Ülkemizin kıyı kesimlerinde yerleşme alanları iç kesimlere göre yoğundur. İklim
B) Ekvatoral iklim bölgesinde yerleşme sınırı dünya geneline göre yüksektir. Yeryüzü şekilleri
C) Kuzey Yarım Küre’de orta enlemler daha fazla yerleşme alanına sahiptir. Jeolojik yapı
D) Antarktika’da bilimsel araştırma istasyonları dışında yerleşme alanı yoktur. Su kaynakları
E) Nil Nehri Havzası çevresine göre daha yoğun yerleşme alanlarına sahiptir. Yeryüzü şekilleri
Çözüm: B, C ve D şıklarındaki özelliklerin temel nedeni iklim olduğu halde yanlış eşleştirilmiştir. E şıkkında da ifade edilen özelliğin temel nedeni su kaynaklarıdır. A şıkkında ise temel neden “İklim” şeklinde doğru eşleştirilmiştir.

Bir Cevap Yaz.