Türkiye’de Fonksiyonlarına Göre Yerleşim Birimleri Özellikleri Nelerdir?

TÜRKİYE’DE YERLEŞMELERİN ÖZELLİKLERİ

Yaşadığınız yerleşim biriminin genel özellikleri hakkında neler biliyorsunuz? Nüfus miktarı ve nüfusun
başlıca geçim kaynakları nelerdir? Yaşadığınız yerleşim biriminde alt yapı, eğitim ve sağlık hizmetleri yeterli
düzeyde midir? Yaşadığınız yerleşim biriminin idari yapısı hakkında neler biliyorsunuz? Şimdi, Türkiye’deki
yerleşim birimlerini farklı fonksiyonlarına göre gruplandırıp inceleyelim.

TÜRKİYE’DE FONKSİYONLARINA GÖRE YERLEŞİM BİRİMLERİ

Türkiye’de yerleşim birimlerini nüfus miktarlarına, başlıca ekonomik faaliyetlerine ve idari yapısına göre gruplandırabiliriz.

a. Kırsal Yerleşme (Köy ve Köy Altı Yerleşmeleri)

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2012 yılı verilerine göre Türkiye’de 81 ile bağlı toplam 36 411 köy bulunmaktadır. Bu köylerimize bağlı yayla, kom, dam, divan, mezra, dalyan, çiftlik gibi köy altı yerleşmeleriyle birlikte kırsal yerleşmelerde 2012 yılı TÜİK verilerine göre yaklaşık 17,1 milyon kişi yaşamaktadır. Şimdi de ülkemizdeki kırsal yerleşmelerin fonksiyonel özelliklerini inceleyelim.

Nüfus miktarı

Köy yerleşmelerinde nüfus miktarı 2000 kişinin altındadır. Yerleşmelerin genelde geçici olduğu yayla, kom, dam gibi köy altı yerleşmelerinde ise nüfus çok daha azdır.

Ekonomik faaliyetler

Köy ve köy altı yerleşmelerinde çoğunlukla birincil ekonomik faaliyetler yaygındır. Halkın büyük kısmı tarım ve hayvancılık faaliyetleri ile uğraşır. Türkiye’de bulunduğu yere göre balıkçı ve ormancı köyleri de bulunur.

Fotoğraftaki köyümüz

Fotoğraf 8.1’de Samsun ilinin, Vezirköprü ilçesine bağlı Esen Köyü gösterilmiştir. İlçe merkezine 12 km uzaklıkta olan köyde, 140 kadar hane ve 800’e yakın nüfus yaşamaktadır. Tarım ve hayvancılıkla uğraşılan köye bağlı Büyük Yayla adında bir de yayla yerleşmesi bulunur.

İdari yapı

Ülkemizdeki en küçük idari yerleşim birimi köylerdir. Yerel yönetim seçimleri esnasında köy ile köye bağlı köy altı yerleşmelerinde yaşayan insanların oyları sonucunda seçilen muhtar tarafından yönetilir. Köy altı yerleşim birimleri, ayrı bir idari yerleşim birimi değildir. Bu yerleşmeler bağlı bulundukları köyün sınırları içerisinde yer alır. Özellikle Doğu Karadeniz’de akarsu vadileri tarafından parçalanmış arazilerin yaygın olması, köyleri de parçalamış ve birbirinden uzak mahallelerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu mahalleler bir araya gelerek idari anlamda bir köy yerleşmesini meydana getirir.

b. Kasaba

Fonksiyonel açıdan köy ile şehir arasında bir geçiş özelliği gösteren yerleşmelerdir. Doğal olarak hem köye hem de şehirlere ait özellikler taşır.

Nüfus miktarı

Kasaba yerleşmelerinde nüfus miktarı, 2000 ile 10.000 arasında değişmektedir.

Ekonomik faaliyetler

Türkiye’de kasabalar genelde tarım kasabası niteliğindedir. Bazı kasabalarımızda turizm, hafif sanayi gibi ekonomik faaliyetler de bulunmaktadır. Belediye örgütünün bulunması nedeniyle sağlık, eğitim, ulaşım gibi hizmet sektörleri köy yerleşmelerine göre daha fazla gelişmiştir.

Fotoğraf 8.2: Yakakent Kasabası (SAMSUN)

İdari yapı

Ülkemizde yer alan kasabaların büyük bir çoğunluğu idari açıdan ilçe merkezidir. İlçe merkezlerinde en yetkili kurum kaymakamlıklardır. Ancak yerel yönetim seçimleri esnasında her kasabanın belediye başkanlığı için seçim yapılır. Kasabalarımızın bir kısmı ise bucak niteliğinde olup idari açıdan tıpkı ilçelerde olduğu gibi bir belediye örgütüne sahiptir.

Fotoğraftaki kasabamız

Fotoğraf 8.2’de Samsun iline bağlı, Yakakent ilçesinin merkezi olan Yakakent kasabası görülmektedir. Tarım, hayvancılık, turizm gibi ekonomik faaliyetlerin yaygın olduğu Yakakent kasabasının nüfusu 2014 yılı verilerine göre 4648 kişidir.

Yakakent kasabası, aynı zamanda Samsun’un Yakakent ilçesinin merkezidir. Yakakent ilçe merkezine bağlı birçok köy bulunmaktadır. Yakakent ilçe merkezi ve merkeze bağlı köylerle birlikte Yakakent ilçesinin nüfusu toplam 8934 kişidir.

c. Şehir (Kent)

Nüfus miktarı 10.000’in üzerinde olan, sanayi ve hizmet sektörüne ait birçok ekonomik faaliyetin yaygın olarak yapıldığı yerleşim birimleridir. 2012 TÜİK verilerine göre ülkemizde nüfusu 10.000’in üzerinde olan 438 şehir yerleşmesi bulunmaktadır. Şimdi de Türkiye’de şehirlerin başlıca özelliklerini inceleyelim.

Ekonomik faaliyetler

Şehirlerde, ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetler yaygındır. Bazı kentlerimiz tarıma dayalı sanayi, bazı kentlerimiz madene dayalı sanayi, bazı kentlerimiz iç ticaret, bazısı da turizme bağlı olarak gelişme ve büyüme imkânı bulmuştur. Türkiye’de kentlerin gelişmesinde ve nüfuslarının artmasında başka hangi ekonomik faaliyetler etkili olmuştur? Arkadaşlarınızla tartışınız.

Nüfus miktarı

Şehir yerleşmelerinde nüfus 10.000 ile 500.000 arasında değişir. Nüfusu 500.000’in üzerinde olan yerleşmeler de şehirdir. Bu şehirleri, metropol şehirler başlığı altında ayrı olarak inceleyeceğiz.

İdari yapı

Ülkemizde yer alan şehirlerin büyük bir çoğunluğu idari açıdan ilçe merkezi, bir kısmı ise il merkezidir. Bu durum şehrin büyüklüğüne göre belirlenmemiştir. Örneğin, Bayburt ilinin merkezi olan Bayburt şehri 35 bin kişilik nüfusuyla orta büyüklükte bir şehir ve aynı zamanda il merkezidir. Alanya şehri ise 104 binin üzerindeki nüfusuyla büyük kentler içerisinde yer almasına karşılık, idari açıdan Antalya iline bağlı bir ilçe merkezidir. Hangi şehrin il, hangisinin ilçe merkezi olduğunu belirleyen yetki ise hükûmetlere aittir. İl merkezlerinde en yetkili kurum valiliklerdir. Ancak yerel yönetim seçimleri esnasında her ilin belediye örgütü için seçim yapılır.

Fotoğraf 8.3: Vezirköprü Kenti (SAMSUN)

Fotoğraftaki kentimiz

Samsun iline bağlı Vezirköprü ilçesinin merkezi olan Vezirköprü kenti gösterilmiştir. Tarıma dayalı sanayi kollarının ve hizmet sektörünün gelişmiş olduğu Vezirköprü kentinin nüfusu 2014 yılı verilerine göre 27.987 kişidir. Orta büyüklükte bir kent olan Vezirköprü kenti, aynı zamanda Samsun’a bağlı Vezirköprü ilçesinin de merkezidir. Kendisine bağlı köylerin nüfusuyla birlikte
Vezirköprü ilçesinin nüfusu ise toplam 99.904 kişidir (2014).

ç. Metropol Şehir (Büyükşehir)

Metropol şehirleri diğer şehirlerden ayıran unsurlar, nüfus miktarının fazlalığı ve yerel yönetim açısından sahip olduğu farklılıklardır.

Nüfus miktarı

Metropol şehirlerde nüfus miktarı 500 bin kişinin üzerindedir. Türkiye’de metropol kent sayısı TÜİK tarafından 2012 yılında yayımlanan adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre 16’dır. Bu kentlerin hangileri olduğunu araştırınız.

Ekonomik faaliyetler

Büyükşehirlerde de ikincil ve üçüncül faaliyetler yaygındır. Ancak metropol şehirlerin bu kadar nüfuslanmasında ve gelişmesinde tek bir faaliyetin etkili olduğunu söyleyemeyiz. Büyükşehirler, çekici birçok faktörün etkisiyle gelişmiş ve çevresinden çok miktarda göç almıştır. İstanbul, Ankara, İzmir gibi yerleşmeleri düşünerek metropol şehirlerin gelişmesinde etkili olan faktörleri arkadaşlarınızla tartışınız.

Fotoğraf 8.4: Metropol şehirlerimizden biri olan Samsun’un genel görünümü

İdari yapı

Ülkemizde yer alan metropol şehirlerin tamamı idari açıdan il merkezidir. Diğer il merkezlerindeki gibi bu yerleşmelerde de en
yetkili kurum valiliklerdir. Ancak yerel yönetim seçimleri ile birlikte her metropol şehrin merkez ilçeleri için belediye örgütlerinin yanı sıra büyükşehir belediyesi seçimleri yapılır. Metropol şehirler, merkez ilçe adı verilen belediyelerden oluşur. Bu belediyelerin sınırı aynı zamanda o metropol şehrin de sınırını oluşturur. Örneğin, İstanbul metropolü Kadıköy, Şişli, Beşiktaş, Sarıyer, Avcılar gibi toplam 39 merkez ilçenin birleşmesinden meydana gelen bir metropol şehirdir.

Fotoğraftaki büyükşehrimiz

Fotoğraf 8.4’te Samsun ilinin merkezi olan Samsun metropolü görülmektedir. Samsun, tarıma dayalı sanayi, ulaşım, ticaret faaliyetleri ile Karadeniz’in en büyük limanına sahip olması nedeniyle gelişmiş ve Karadeniz’in en büyük kenti hâline gelmiştir. Samsun metropolü dört merkez ilçenin birleşmesiyle meydana gelmiştir ve toplam nüfusu 2014 yılı verilerine göre 620.255 kişidir. Samsun metropol şehri aynı zamanda, Samsun ilinin de merkezidir. Samsun ilinin içerisinde Samsun metropol şehri dışında başka şehirler de bulunmaktadır. Bu şehirler Samsun ilinin ilçeleridir. Bu ilçeler ve ilçelere bağlı kasaba ve köylerle birlikte Samsun ilinin toplam nüfusu 1.269.989 kişidir.

Şimdi de Harita 8.1’i de inceleyerek Türkiye’de yerleşim birimlerinin fonksiyonlarını, örneğimiz üzerinde tekrar edelim.

2 Comments

  1. TÜRKİYE’DE YERLEŞMELERİN ÖZELLİKLERİ

    Yaşadığınız yerleşim biriminin genel özellikleri hakkında neler biliyorsunuz? Nüfus miktarı ve nüfusun
    başlıca geçim kaynakları nelerdir? Yaşadığınız yerleşim biriminde alt yapı, eğitim ve sağlık hizmetleri yeterli
    düzeyde midir? Yaşadığınız yerleşim biriminin idari yapısı hakkında neler biliyorsunuz? Şimdi, Türkiye’deki
    yerleşim birimlerini farklı fonksiyonlarına göre gruplandırıp inceleyelim.
    TÜRKİYE’DE FONKSİYONLARINA GÖRE YERLEŞİM BİRİMLERİ

    Türkiye’de yerleşim birimlerini nüfus miktarlarına, başlıca ekonomik faaliyetlerine ve idari yapısına göre gruplandırabiliriz.
    a. Kırsal Yerleşme (Köy ve Köy Altı Yerleşmeleri)

    Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2012 yılı verilerine göre Türkiye’de 81 ile bağlı toplam 36 411 köy bulunmaktadır. Bu köylerimize bağlı yayla, kom, dam, divan, mezra, dalyan, çiftlik gibi köy altı yerleşmeleriyle birlikte kırsal yerleşmelerde 2012 yılı TÜİK verilerine göre yaklaşık 17,1 milyon kişi yaşamaktadır. Şimdi de ülkemizdeki kırsal yerleşmelerin fonksiyonel özelliklerini inceleyelim.
    Nüfus miktarı

    Köy yerleşmelerinde nüfus miktarı 2000 kişinin altındadır. Yerleşmelerin genelde geçici olduğu yayla, kom, dam gibi köy altı yerleşmelerinde ise nüfus çok daha azdır.
    Ekonomik faaliyetler

    Köy ve köy altı yerleşmelerinde çoğunlukla birincil ekonomik faaliyetler yaygındır. Halkın büyük kısmı tarım ve hayvancılık faaliyetleri ile uğraşır. Türkiye’de bulunduğu yere göre balıkçı ve ormancı köyleri de bulunur.

    Fotoğraftaki köyümüz

    Fotoğraf 8.1’de Samsun ilinin, Vezirköprü ilçesine bağlı Esen Köyü gösterilmiştir. İlçe merkezine 12 km uzaklıkta olan köyde, 140 kadar hane ve 800’e yakın nüfus yaşamaktadır. Tarım ve hayvancılıkla uğraşılan köye bağlı Büyük Yayla adında bir de yayla yerleşmesi bulunur.
    İdari yapı

    Ülkemizdeki en küçük idari yerleşim birimi köylerdir. Yerel yönetim seçimleri esnasında köy ile köye bağlı köy altı yerleşmelerinde yaşayan insanların oyları sonucunda seçilen muhtar tarafından yönetilir. Köy altı yerleşim birimleri, ayrı bir idari yerleşim birimi değildir. Bu yerleşmeler bağlı bulundukları köyün sınırları içerisinde yer alır. Özellikle Doğu Karadeniz’de akarsu vadileri tarafından parçalanmış arazilerin yaygın olması, köyleri de parçalamış ve birbirinden uzak mahallelerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu mahalleler bir araya gelerek idari anlamda bir köy yerleşmesini meydana getirir.
    b. Kasaba

    Fonksiyonel açıdan köy ile şehir arasında bir geçiş özelliği gösteren yerleşmelerdir. Doğal olarak hem köye hem de şehirlere ait özellikler taşır.
    Nüfus miktarı

    Kasaba yerleşmelerinde nüfus miktarı, 2000 ile 10.000 arasında değişmektedir.
    Ekonomik faaliyetler

    Türkiye’de kasabalar genelde tarım kasabası niteliğindedir. Bazı kasabalarımızda turizm, hafif sanayi gibi ekonomik faaliyetler de bulunmaktadır. Belediye örgütünün bulunması nedeniyle sağlık, eğitim, ulaşım gibi hizmet sektörleri köy yerleşmelerine göre daha fazla gelişmiştir.

    Fotoğraf 8.2: Yakakent Kasabası (SAMSUN)
    İdari yapı

    Ülkemizde yer alan kasabaların büyük bir çoğunluğu idari açıdan ilçe merkezidir. İlçe merkezlerinde en yetkili kurum kaymakamlıklardır. Ancak yerel yönetim seçimleri esnasında her kasabanın belediye başkanlığı için seçim yapılır. Kasabalarımızın bir kısmı ise bucak niteliğinde olup idari açıdan tıpkı ilçelerde olduğu gibi bir belediye örgütüne sahiptir.
    Fotoğraftaki kasabamız

    Fotoğraf 8.2’de Samsun iline bağlı, Yakakent ilçesinin merkezi olan Yakakent kasabası görülmektedir. Tarım, hayvancılık, turizm gibi ekonomik faaliyetlerin yaygın olduğu Yakakent kasabasının nüfusu 2014 yılı verilerine göre 4648 kişidir.

    Yakakent kasabası, aynı zamanda Samsun’un Yakakent ilçesinin merkezidir. Yakakent ilçe merkezine bağlı birçok köy bulunmaktadır. Yakakent ilçe merkezi ve merkeze bağlı köylerle birlikte Yakakent ilçesinin nüfusu toplam 8934 kişidir.
    c. Şehir (Kent)

    Nüfus miktarı 10.000’in üzerinde olan, sanayi ve hizmet sektörüne ait birçok ekonomik faaliyetin yaygın olarak yapıldığı yerleşim birimleridir. 2012 TÜİK verilerine göre ülkemizde nüfusu 10.000’in üzerinde olan 438 şehir yerleşmesi bulunmaktadır. Şimdi de Türkiye’de şehirlerin başlıca özelliklerini inceleyelim.
    Ekonomik faaliyetler

    Şehirlerde, ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetler yaygındır. Bazı kentlerimiz tarıma dayalı sanayi, bazı kentlerimiz madene dayalı sanayi, bazı kentlerimiz iç ticaret, bazısı da turizme bağlı olarak gelişme ve büyüme imkânı bulmuştur. Türkiye’de kentlerin gelişmesinde ve nüfuslarının artmasında başka hangi ekonomik faaliyetler etkili olmuştur? Arkadaşlarınızla tartışınız.
    Nüfus miktarı

    Şehir yerleşmelerinde nüfus 10.000 ile 500.000 arasında değişir. Nüfusu 500.000’in üzerinde olan yerleşmeler de şehirdir. Bu şehirleri, metropol şehirler başlığı altında ayrı olarak inceleyeceğiz.
    İdari yapı

    Ülkemizde yer alan şehirlerin büyük bir çoğunluğu idari açıdan ilçe merkezi, bir kısmı ise il merkezidir. Bu durum şehrin büyüklüğüne göre belirlenmemiştir. Örneğin, Bayburt ilinin merkezi olan Bayburt şehri 35 bin kişilik nüfusuyla orta büyüklükte bir şehir ve aynı zamanda il merkezidir. Alanya şehri ise 104 binin üzerindeki nüfusuyla büyük kentler içerisinde yer almasına karşılık, idari açıdan Antalya iline bağlı bir ilçe merkezidir. Hangi şehrin il, hangisinin ilçe merkezi olduğunu belirleyen yetki ise hükûmetlere aittir. İl merkezlerinde en yetkili kurum valiliklerdir. Ancak yerel yönetim seçimleri esnasında her ilin belediye örgütü için seçim yapılır.

    Fotoğraf 8.3: Vezirköprü Kenti (SAMSUN)
    Fotoğraftaki kentimiz

    Samsun iline bağlı Vezirköprü ilçesinin merkezi olan Vezirköprü kenti gösterilmiştir. Tarıma dayalı sanayi kollarının ve hizmet sektörünün gelişmiş olduğu Vezirköprü kentinin nüfusu 2014 yılı verilerine göre 27.987 kişidir. Orta büyüklükte bir kent olan Vezirköprü kenti, aynı zamanda Samsun’a bağlı Vezirköprü ilçesinin de merkezidir. Kendisine bağlı köylerin nüfusuyla birlikte
    Vezirköprü ilçesinin nüfusu ise toplam 99.904 kişidir (2014).
    ç. Metropol Şehir (Büyükşehir)

    Metropol şehirleri diğer şehirlerden ayıran unsurlar, nüfus miktarının fazlalığı ve yerel yönetim açısından sahip olduğu farklılıklardır.
    Nüfus miktarı

    Metropol şehirlerde nüfus miktarı 500 bin kişinin üzerindedir. Türkiye’de metropol kent sayısı TÜİK tarafından 2012 yılında yayımlanan adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre 16’dır. Bu kentlerin hangileri olduğunu araştırınız.
    Ekonomik faaliyetler

    Büyükşehirlerde de ikincil ve üçüncül faaliyetler yaygındır. Ancak metropol şehirlerin bu kadar nüfuslanmasında ve gelişmesinde tek bir faaliyetin etkili olduğunu söyleyemeyiz. Büyükşehirler, çekici birçok faktörün etkisiyle gelişmiş ve çevresinden çok miktarda göç almıştır. İstanbul, Ankara, İzmir gibi yerleşmeleri düşünerek metropol şehirlerin gelişmesinde etkili olan faktörleri arkadaşlarınızla tartışınız.

    Fotoğraf 8.4: Metropol şehirlerimizden biri olan Samsun’un genel görünümü
    İdari yapı

    Ülkemizde yer alan metropol şehirlerin tamamı idari açıdan il merkezidir. Diğer il merkezlerindeki gibi bu yerleşmelerde de en
    yetkili kurum valiliklerdir. Ancak yerel yönetim seçimleri ile birlikte her metropol şehrin merkez ilçeleri için belediye örgütlerinin yanı sıra büyükşehir belediyesi seçimleri yapılır. Metropol şehirler, merkez ilçe adı verilen belediyelerden oluşur. Bu belediyelerin sınırı aynı zamanda o metropol şehrin de sınırını oluşturur. Örneğin, İstanbul metropolü Kadıköy, Şişli, Beşiktaş, Sarıyer, Avcılar gibi toplam 39 merkez ilçenin birleşmesinden meydana gelen bir metropol şehirdir.
    Fotoğraftaki büyükşehrimiz

    Fotoğraf 8.4’te Samsun ilinin merkezi olan Samsun metropolü görülmektedir. Samsun, tarıma dayalı sanayi, ulaşım, ticaret faaliyetleri ile Karadeniz’in en büyük limanına sahip olması nedeniyle gelişmiş ve Karadeniz’in en büyük kenti hâline gelmiştir. Samsun metropolü dört merkez ilçenin birleşmesiyle meydana gelmiştir ve toplam nüfusu 2014 yılı verilerine göre 620.255 kişidir. Samsun metropol şehri aynı zamanda, Samsun ilinin de merkezidir. Samsun ilinin içerisinde Samsun metropol şehri dışında başka şehirler de bulunmaktadır. Bu şehirler Samsun ilinin ilçeleridir. Bu ilçeler ve ilçelere bağlı kasaba ve köylerle birlikte Samsun ilinin toplam nüfusu 1.269.989 kişidir.

    Şimdi de Harita 8.1’i de inceleyerek Türkiye’de yerleşim birimlerinin fonksiyonlarını, örneğimiz üzerinde tekrar edelim.

Bir Cevap Yaz.