Sanayi İnkılabının Ortaya Çıkışı Gelişimi ve Sonuçları Nelerdir?

2. SANAYİ İNKILABI

a. Sanayi İnkılabı’nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi

Aydınlanma Çağı’nda Avrupa’da yalnız bilim alanında değil, üretim teknolojisinde de önemli gelişmeler oldu. O güne kadar ortaya konulan bilimsel bilgi ve buluşlardan yararlanan mucitler günlük yaşamı kolaylaştıran ve üretimi arttıran makineler icat ettiler. Bu mucitlerden biri olan İngiliz mühendis Thomas Savery (Tomas Saveri), Fransız bilgin Denis Papin’in icat ettiği buhar makinesinden (Resim 4.10) yararlanarak 1698’de bir su boşaltım makinesi yaptı. Buhar gücü ile çalışan bu makine ilk olarak kömür madeni ocaklarında biriken suları boşaltmak amacıyla kullanıldı. Böylece insanoğlunun icat ettiği ilk taşınabilir iş yaptırma aracı olarak tarihe geçti.

Savery’nin makinesini masraflı ve güçsüz bulan Newcomen (Nivkomın) adlı bir başka İngiliz mühendis 1712’de bu makineyi daha da geliştirdi. 1769’da ise James Watt (Ceymis Vat), Newcomen’ın makinesini daha verimli ve kullanışlı hâle getirdi. Böylece üretimde kol gücünün yerini makinelerin almasını sağlayarak Sanayi İnkılabı’nı başlatmış oldu.

Sanayi İnkılabı ile birlikte buhar makineleri dokuma fabrikalarında, gemilerde ve lokomotiflerde yaygın olarak kullanıldı. Üretim biçiminde gerçekleşen bu köklü değişim yalnız sanayi alanında değil, tarımda da etkisini gösterdi. Kimya sanayisinin gelişimi sonucu elde edilen yapay gübrelerin kullanımıyla tarımsal üretim görülmedik ölçülerde arttırıldı. Pastörizasyon ve soğutma yöntemleriyle de gıda ürünlerinin bozulmadan uzun süre saklanması kolaylaştı.

Sanayi İnkılabı İngiltere’den sonra Kıta Avrupası’nda da yayıldı. Fransa, Almanya ve Rusya birer sanayi ülkesi olma yolunda hızla ilerlemeye başladı. Özellikle zengin kömür yataklarına sahip olan Almanya ağır sanayiye önem vererek Avrupa’nın en büyük ekonomik gücü hâline geldi. Aynı dönemde Amerika Birleşik Devletleri de önemli bir sanayi devi olarak ortaya çıktı.

Resim 4.10: Denis Papin’in buhar makinesini gösteren bir çizim

b. Sanayi İnkılabı’nın Sonuçları Nelerdir?

Sanayi İnkılabı doğrudan veya dolaylı bir şekilde bütün dünya ülkelerini etkileyerek önemli siyasi, ekonomik ve toplumsal değişimler ortaya çıkardı. Makineleşmeyle birlikte başta dokuma ve gıda ürünleri olmak üzere insanların temel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik mallar daha hızlı, ucuz ve bol miktarlarda üretilmeye başlandı. Fiyatların düşmesi ise beraberinde tüketim artışını ve buna bağlı olarak insanların refah düzeylerinde yükselmeyi getirdi. Özellikle 19. yüzyılda insanlığın hizmetine sunulan içten yanmalı motor, telefon, mikrofon, gramofon, telsiz, lamba, araba lastiği, bisiklet, daktilo gibi icatlar günlük hayatı büyük ölçüde kolaylaştırdı.

Sanayi İnkılabı Avrupa’da burjuva sınıfının yükselişi sonucunu doğurdu. Aynı süreçte yeni bir toplumsal grup olarak işçi sınıfı da ortaya çıktı. Bunlardan burjuvalar zengin olmalarına rağmen siyasi haklardan yoksun bulunuyorlardı. Bu nedenle işçileri de yanlarına alarak soylulara karşı mücadeleye başladılar. Ancak burjuvalar işçilerle birlikte verdikleri mücadele sonucunda yönetimi ele geçirdikten sonra işçilerin haklarını dikkate almadılar. Böylece Avrupa’da burjuvalar ile işçiler arasında uzun yıllar sürecek olan yeni bir mücadele dönemine girildi.

Sanayi İnkılabı’yla birlikte Avrupa’da sermaye birikimi artarken ekonomik hayata da kapitalizm adı verilen, sermayeye dayalı ve kâr amaçlı üretim düzeni hâkim olmaya başladı. Kapitalizm ham madde ve pazara olan ihtiyacı daha önce görülmemiş ölçüde arttırdı. Bunun üzerine Batılı devletler sanayileri için gereken bu temel ögeleri elde etmek amacıyla dünyanın geri kalmış bölgelerini sömürgeleştirdiler. Aynı zamanda ellerindeki sermaye fazlasını sömürgelerindeki yeni yatırım alanlarına yönelterek artan nüfusu buralara yerleştirmeye başladılar. Böylece Avrupa devletleri sömürgeciliği Sanayi İnkılabı’nın ortaya çıkardığı toplumsal ve ekonomik sorunların çözüm yöntemi olarak kullanmaya başladılar.

Sömürgecilik yarışında başı çeken devlet İngiltere oldu. Bu yarış Fransa, Hollanda, Almanya, İtalya, Rusya, ABD ve Japonya’nın da katılımıyla giderek dünya çapında önemli bir olgu hâline geldi (Harita 4.2).

Harita 4.2: Sömürgeciliğin dünyaya yayılması

Yukarıdaki haritayı incelediğinizde sömürgeciliğin günümüz dünyasına yansımaları hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Sanayi İnkılabı’nın getirdiği üretimde makineleşmeye bağlı olarak kol gücüne dayalı zanaat dalları gerileme sürecine girdi. El tezgâhları ve atölyeler birer birer kapandı. Bunun sonucunda da kırsal nüfusun büyük bölümü fabrikalarda işçi olarak çalışmak üzere şehirlere göç etmeye başladı. Böylece kentlerin nüfusu hızla arttı. Bu artışta göçlerin yanı sıra tıpta ve tarımda yaşanan gelişmeler de etkili oldu. Hastalıkların tedavi edilmesiyle çocuk ölümleri azalırken ortalama insan ömrü uzadı. Tarım üretiminin artması ve ürünlerin gelişen ulaşım teknolojisi sayesinde uzak yerlere taşınması ise beslenmeyi önemli bir sorun olmaktan çıkardı.

Sanayi İnkılabı ile birlikte buharlı gemilerin ve trenlerin kullanılmaya başlanması ticaretin gelişimini hızlandırdı. 19. yüzyılda telgraf, telefon gibi iletişim araçlarının icadı bu gelişime katkıda bulundu. Diğer yandan insan eliyle açılan kanallar da dünya ticaretini kolaylaştırıcı bir rol oynadı.

Uluslararası ticaretin gelişmesi yeni ekonomik yöntemlerin ve araçların kullanılmasını zorunlu hâle getirdi. Ticari faaliyetleri daha etkili biçimde yürütebilmek amacıyla çok ortaklı büyük şirketlerin yanı sıra bankalar, borsalar ve sigorta şirketleri kuruldu. Ekonomik hayat mevduat, ihale, iskonto, ipotek gibi yeni kavramlarla tanışırken kâğıt para, çek, senet, bono gibi değişim araçlarının kullanımı yaygınlaştı. Sergiler, fuarlar, panayırlar kurularak ürünlerin reklam yoluyla tanıtımına önem verildi. Böylece sanayileşmiş devletler arasındaki ekonomik rekabet daha önceki devirlerde görülmemiş ölçüde hızlandı ve sertleşti.

Sanayi İnkılabı ve onun sonucu olarak ortaya çıkan sömürgecilik hareketinin devletler arası ilişkilere etkileri neler olmuştur?

Sanayi İnkılabı’nın Osmanlı ekonomisi üzerinde yıkıcı etkileri oldu. Osmanlı Devleti Batı’da ortaya çıkan makineleşme hareketini takip edemedi. Avrupa’da buhar makineleriyle çalışan fabrikalar kurulurken Osmanlı ülkesinde üretim büyük ölçüde atölyelerde ve el tezgâhlarında kol gücüne dayalı olarak sürdürülmeye çalışıldı. Böyle olunca da Osmanlı malları Avrupa’nın ucuz ve kaliteli sanayi malları ile rekabet edemedi. Kapitülasyonlar ve ticaret antlaşmalarıyla sanayileşmiş ülkelere tanınan gümrük kolaylıkları nedeniyle ayakta durmakta zorlanan Osmanlı yerli sanayisi büyük bir çöküntüye uğradı.

Sanayi İnkılabı’yla birlikte Osmanlı Devleti dışarıya ham madde satan, dışarıdan ise mamul madde alan bir devlet hâline geldi. Osmanlı ülkesini açık pazar hâline getiren bu sürecin sonunda küçük imalathaneler kapısına kilit vurmak zorunda kaldı. Böylece Osmanlı pazarları yabancı sanayi malları ile dolarken ülkede işsizlik arttı. Bu durum bir yandan da dış ticaret açığının büyümesine ve Osmanlı Devleti’nin ekonomik yönden dışarıya bağımlılığının artmasına neden oldu.

Sanayi İnkılabı Neden İngiltere’de Başladı?

Sanayi İnkılabı’na ilişkin birçok soruyu tarihçiler hâlen araştırmaktadır. Örneğin niçin İngiltere’de başlamıştır? Niçin mesela Fransa’da başlamamıştır? Zira Sanayi İnkılabı’yla özdeşleştirdiğimiz birçok makine ilk olarak Fransa’da icat edilmiş, hatta Fransa’da epey yaygınlaştıktan sonra İngiltere’ye geçmiştir. Fakat Sanayi İnkılabı’nı başlatan Fransa olmamıştır. Dünya tarihinin bu dönüm noktasını inceleyen tarihçiler, Sanayi İnkılabı’nın İngiltere’de gerçekleşmesi için şu ön koşulların mevcut olması konusunda hemfikirdirler:

Çalışma ve “iş” olgularına yeni yaklaşım

Fabrikada çalışıp kentte yaşamaktan oluşan bir hayat tarzının yaygınlaşması, üretim olarak da hayat olarak da toprağa dayalı tarzlarla bağını koparmış hareketli bir nüfus kesimi gerektiriyordu. Yani, nerede fabrika kurulursa oraya göçmeye hazır kitleler.

Okuryazarlık

Sanayi İnkılabı’nın ortaya çıkardığı yeni birtakım iş alanları okuryazar kitlesinin büyümesini gerektiriyordu.
Aristokrat ailelerin çocuklarına hizmet eden geleneksel eğitim sistemi yerini herkesin eğitime ulaşabileceği yeni bir sisteme bırakıyordu. Muhasebeden hukuk ve mühendisliğe, ihtiyaç duyulan tüm mesleklerde artan sayılarda insan yetiştirmek üzere eğitim, ilköğretimden yüksek öğretime kadar yeniden yapılandırılıyordu.

Basılı malzemede artış ve bunların ulaşılabilir kılınması

Salt okuryazarlık, Sanayi İnkılabı’nın iktisadi ve teknolojik düzeninin gereksindiği tür bilgi alışverişi ve dağıtımını sağlayamazdı. Mekanik olarak üretilmiş teknik metin ve çizimlerin ucuz yoldan çok sayıda üretilebilmesini gerektiriyordu.

Herkesin ihtiyaç duyduğu ve satın alabileceği ucuzlukta bir ticari ürün

Bu ürün pamuk idi. Ucuz şekilde işlenip üretilmesini sağlayan teknoloji gelişinceye kadar pek revaçta olmayan pamuk, bu teknolojinin gelişmesiyle, yerel tüketiminin yanı sıra bütün dünyaya da satılabilecek bir ürüne dönüştü.

Ulaşım ve iletişim: 18. yüzyıl İngiltere’sinde ulaşım da iletişim de nispeten rahat ve ucuzdu. Bunun nedeni de gayet basitti. İngiltere’de denize en uzak noktanın kıyıya mesafesi 150 km. kadardır. Ulaşıma elverişli su yollarından uzaklık ise daha da azdır.

Pazarlar: Sanayi İnkılabı için bir ülkenin yerel ve uluslararası pazarlara ulaşabilmesi ve girebilmesi gerekiyordu.

Devletin, dış ilişkileri iktisadi çıkar ölçütlerine tabi kılmaya hazır olması

Dış politikasını ve diplomasisini, tarihten gelen düşmanlık, önyargı, dostluklar ve ideoloji yerine, iktisadi gereksinmelerine göre uyarlayabilecek bir devlet yapısı ve zihniyeti gerekiyordu.

Sanayi İnkılabı’nın İngiltere’de başlamış olmasının bu ülkenin gelecekteki siyasi, sosyal ve ekonomik gelişimine etkileri konusunda hangi değerlendirmelerde bulunabilirsiniz?

Bir Cevap Yaz.