Osmanlı Mısır Sorunu ve Mehmet Ali Paşa İsyanı Nedenleri ve Sonuçları Nelerdir?

4. MISIR SORUNU VE MEHMET ALİ PAŞA İSYANI

II. Mahmut Dönemi’nin önemli siyasi olaylarından biri de Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın İsyanı’dır. Napolyon’un Mısır’ı işgali üzerine buraya gelen gönüllü Osmanlı askerleri arasında bulunan Mehmet Ali Paşa, Fransızların çekilmesinden sonra Mısır’dan ayrılmadı. Bu ülkedeki askerlerin başına geçerek güçlenen Mehmet Ali Paşa 1805 yılında da padişah tarafından
Mısır valiliğine atandı.

Mehmet Ali Paşa, vali olduktan sonra Mısır’daki iç karışıklıklara son verdi. Arabistan’da devam eden ve Osmanlı kuvvetlerinin bastıramadığı Vahhabi İsyanlarını bastırdı. Bu başarısına dayanarak Hicaz ve Yemen valiliklerini de elde etti. Ayrıca Sudan’ı alarak hâkimiyet sahasını genişletti.

Mehmet Ali Paşa Mısır’daki konumunu güçlendirmek amacıyla her alanda yenilikler yaptı. Fransızların da desteğiyle Mısır’da askerî ve sivil amaçlı okullar açtı ve Avrupa’ya öğrenciler gönderdi. Avrupa’dan getirttiği subay, teknisyen ve uzmanların yardımıyla da modern bir ordu ve donanma kurdu. Ayrıca top, tüfek ve barut fabrikaları ile donanma için tersane ve havuzlar inşa ettirdi.

Mehmet Ali Paşa, Mısır ekonomisinin kalkınması için bayındırlık, ziraat ve ticaret işlerine ağırlık verdi. Topraklara el koyarak ticaret ve endüstride tekel sistemini yaygınlaştırdı. Yollar, fabrikalar, sulama kanalları ve bentler inşa ettirdi. Tarımda modern yöntemler uygulayarak pamuk, afyon, pirinç ve hububat üretimini arttırdı. İplik ve şeker fabrikaları kurdu. Böylece göreve geldiğinde on üç bin kese olan Mısır’ın yıllık gelirini dört yüz bin keseye kadar çıkardı.

Mehmet Ali Paşa gücünü arttırdıkça başına buyruk davranmaya başladı. Bu nedenle bir süre sonra Osmanlı Devleti ile arası açıldı. Mora İsyanı’nı bastırdıktan sonra donanmasını padişahtan habersiz geri çekmesi ve daha sonra başlayan Osmanlı-Rus savaşına asker göndermemesi ilişkileri daha da gerginleştirdi. Bu arada Mehmet Ali Paşa Rumların bağımsızlığını kazanmaları nedeniyle kendisine verilemeyen Mora valiliğinin yerine Suriye valiliğini istedi. İsteğinin kabul edilmemesi üzerine de 1831 yılında oğlu İbrahim Paşa komutasındaki ordusunu Suriye’ye gönderdi.

Mehmet Ali Paşa Ayaklanması ile Sırp ve Yunan isyanları arasındaki benzerlikler ve farklılıklar nelerdir?

Filistin, Suriye ve Lübnan topraklarını ele geçiren İbrahim Paşa, üzerine gönderilen bir Osmanlı ordusunu yenerek Çukurova’ya girdi. Ardından Konya yakınlarında yapılan savaşta Osmanlı kuvvetlerini bir kez daha yenilgiye uğratarak Kütahya’ya kadar ilerledi. Bunun üzerine II. Mahmut önce İngiltere ve Fransa’dan yardım istedi. Bu devletlerden beklediği desteği göremeyince de “Denize düşen yılana sarılır.” diyerek Rusya’dan yardım istemek zorunda kaldı.

II. Mahmut’un yardım talebini kabul eden Rusya, İstanbul Boğazı’na bir donanma göndererek kıyıya asker çıkardı. Rusya’nın Osmanlı Devleti ve Boğazlar üzerindeki etkinliğini arttırmasından rahatsız olan İngiltere, Fransa ve Avusturya Mısır bunalımına son vermek için harekete geçtiler. Bu devletlerin araya girmesiyle 1833 yılında Osmanlı Devleti ile Mehmet Ali Paşa arasında Kütahya Antlaşması yapıldı. Antlaşmayla Mısır, Suriye ve Girit valilikleri Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya, Cidde ve Adana valilikleri de oğlu İbrahim Paşa’ya verildi.

II. Mahmut, Kütahya Antlaşması’na rağmen Mehmet Ali Paşa’ya güvenmiyordu. Bu nedenle sağladığı yardımı devam ettirmesi için 1833 yılında Rusya ile bir ittifak ve yardımlaşma antlaşması imzaladı. Hünkar İskelesi adıyla bilinen ve sekiz yıllığına yapılan bu antlaşmaya göre Osmanlı Devleti herhangi bir saldırıya uğrarsa harcamaları Osmanlılar tarafından karşılanmak şartıyla Rusya ona yardım edecekti. Buna karşılık Rusya bir saldırıya uğrarsa Osmanlı Devleti Boğazları Rusya’nın düşmanı olan devletlere kapatacaktı. Hünkar İskelesi Antlaşması Osmanlı Devleti’nin Rusya’nın koruyuculuğu altına girmesine neden oldu. Ayrıca Rusya’ya Boğazlardan serbest geçiş imkânı vererek Boğazları uluslararası bir sorun hâline getirdi.

Mısır sorununda Rusya’nın Osmanlı Devleti’ne yardım etmesinin nedenleri neler olabilir?

Balta Limanı Ticaret Antlaşması

Balta Limanı Ticaret Antlaşması’na göre;
• Osmanlı Hükûmetinin ülke içinde fiyatları kontrol edebilmek amacıyla uyguladığı tekel sistemi kaldırılacaktı. Böylece işlenmiş ya da işlenmemiş tarım ürünlerinin ve sanayi mallarının yabancı tüccarlar tarafından alınıp satılması serbest bırakılacaktı.
• İngiliz vatandaşlarına hububat, pamuk, ipek, yün ve bakır gibi ihracı yasak veya izne tabi Osmanlı ürünlerini serbestçe ihraç etme hakkı verilecekti.
• Osmanlı Devleti’nin kendi topraklarında uyguladığı iç gümrükler yerli tüccarlar için devam ederken yabancılar için tamamen kaldırılacaktı.
• İngiliz gemileriyle gelen İngiliz malları için ithalde bir defa gümrük vergisi ödendikten sonra, mallar alıcı tarafından nereye götürülürse götürülsün, başka bir gümrük ödeme zorunluluğu olmayacaktı.
• Yerli tüccarlar, ihraç malları için daha önce ödedikleri yüzde 3 vergi yerine yüzde 12, ithal malları için yüzde 5 ve transit mallar için yüzde 3 oranında vergi öderken yabancı tüccarlar ihraç malları ve transit mallar için vergi ödemekten muaf tutulacaklardı. Bu tüccarlar sadece yüzde 5 oranında ithal gümrüğü ödeyeceklerdi.
• İngiliz tebaasına ve tüccarına diğer ülkelere tanınabilecek en düşük gümrük tarifesinden otomatik yararlanma imkânı tanınacaktı.

Osmanlı Devleti, Mısır sorununda İngilizlerin de yardımını almak istedi. Bu amaçla 1838’de İngiltere ile Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nı imzaladı. Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti, gerek gördüğünde yün, pamuk, ipek, bakır ve hububat gibi malların ihracını yasaklayabilme hakkından vazgeçti. Ayrıca yabancı tüccarların Osmanlı sınırları içinde yerli ürün alıp satabilmeleri karşılığında harç talep etme, tekel mallarının fiyatlarını belirleme hak ve imkânından kısmen veya tamamen yoksun kaldı. Aynı şekilde Avrupa’dan gelen mallara istediği oranda gümrük vergisi koyabilme yetkisini de kaybetti. Böylece Osmanlı Devleti, ihracatının çok üstünde ithalat yapmak durumunda kalarak sanayileşmiş Batılı ülkelerin açık pazarı durumuna geldi.

Askeri ve siyasi olayların ekonomiye etkisine başka hangi örnekleri verebilirsiniz?

Mehmet Ali Paşa’nın Osmanlı Devleti’ne ödemesi gereken vergiyi ödememesi ve bağımsızlığını ilan etmesi üzerine iki taraf arasında yeni bir savaş durumu ortaya çıktı. Osmanlı ve Mısır orduları arasında 1839 yılında yapılan Nizip Savaşı’nı Mehmet Ali Paşa kuvvetleri kazandı. Aynı günlerde II. Mahmut’un ölmesi ve kaptan-ı deryanın da donanmayı Mısır’a teslim etmesi Osmanlı Devleti’ni oldukça zor duruma düşürdü. Bunun üzerine bazı Avrupa devletleri, Rusya’nın Hünkar İskelesi Antlaşması’na dayanarak işe karışmasını önlemek ve sorunu barış yoluyla çözmek için İngiltere’nin öncülüğünde Londra’da bir araya geldiler.

Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nın maddelerinden hareketle Osmanlı ekonomisi hakkında hangi yorumlarda bulunabilirsiniz?

İngiltere, Avusturya, Prusya ve Rusya’nın katılımıyla 1840 yılında toplanan konferansın sonunda Londra Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya göre Suriye, Girit ve Adana Osmanlı Devleti’ne geri verilecekti. Mısır ise hukuki olarak Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacak ancak Mısır valiliği babadan oğula geçecek şekilde Mehmet Ali Paşa’ya bırakılacaktı. Mehmet Ali Paşa bu antlaşmayı başlangıçta tanımadı. Ancak üzerine gönderilen İngiltere, Avusturya ve Osmanlı kuvvetlerine yenilince kabul etmek zorunda kaldı.

Mehmet Ali Paşa İsyanı sırasında yaşananlardan yola çıkarak Osmanlı Devleti’nin o günlerde içinde bulunduğu durum hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Bir Cevap Yaz.