Osmanlı Devletinde Eğitim Alanında Meydana Gelen Gelişmeler Nelerdir?

4. OSMANLI DEVLETİ’NDE EĞİTİM ALANINDA MEYDANA GELEN GELİŞMELER

Osmanlı Devleti’nde eğitim alanındaki ilk yenileşme hareketleri Batı tarzı askerî okulların açılmasıyla başladı. Bu okullarda İngilizce, Fransızca gibi yabancı diller ilk kez öğretim programlarına girerken yabancı öğretmenlere de görev verildi. Ayrıca Aydınlanma Çağı’nda Batı’da gelişme gösteren pozitif bilimlerin öğretimine geçildi.

Osmanlı eğitim sisteminde ilk esaslı değişiklikler II. Mahmut Dönemi’nde gerçekleştirildi. Bu dönemde Avrupa’ya öğrenciler gönderilirken Mekteb-i Harbiye (Harp Okulu) ve Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye (Askerî Tıp Okulu) gibi modern okullar kuruldu. Diğer yandan ilköğretim kız ve erkek çocukları için zorunlu hâle getirildi ve kadınların eğitimine önem verildi. İlk rüştiye mektebi de yine bu dönemde “Mekteb-i Maarif-i Adliye” adıyla açıldı.

Eğitim alanındaki gelişmeler Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra hızlanarak devam etti. Mustafa Reşit Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa gibi ileri görüşlü, aydın devlet adamları bilgili bir toplum oluşturabilmek için çaba gösterdiler. Onlara göre yapılan ıslahatların kalıcı olabilmesi ve Osmanlı Devleti’nin yıkılmaktan kurtulabilmesi ancak eğitimle mümkündü. Bu nedenle örgün ve yaygın eğitim yoluyla kapsamlı bir toplumsal değişimin gerçekleştirilmesi gerekiyordu. Padişah Abdülmecit’in (Resim 5.10) de konuya yaklaşımı bundan farklı değildi.

Padişah Abdülmecit’in eğitim konusundaki görüşlerine ilişkin olarak hangi değerlendirmelerde bulunabilirsiniz?

Abdülmecit’in yukarıdaki uyarısının ardından eğitim bir devlet hizmeti olarak görülmeye başlandı ve bu alanda önemli atılımlar gerçekleştirildi. İlk iş olarak 1846’da Mekâtib-i Umumiye Nezareti kurularak rüştiyelerin sayısı arttırıldı. Yine bu dönemde Ziraat Okulu gibi tarım ve başka alanlarla ilgili mesleki teknik okullar da açıldı.

Osmanlı Devleti 1847 yılında Sıbyan Mektepleri Talimnamesi’ni yayımlandı. Bu talimnameye göre eğitim ve öğretimin süresi dört yıl olarak belirlendi ve öğrencilere okula devam zorunluluğu getirildi. Tanzimat’tan sonra Avrupa örnek alınarak yeni ilköğretim okulları açıldı. İlköğretim; sıbyan mektepleri, iptidailer (ilkokul) ve rüştiyeler (ortaokul) olmak üzere üç bölüme ayrıldı.

1848’de de rüştiyelere öğretmen yetiştirmek üzere Darü’l Muallimin adında yeni bir eğitim kurumu açıldı. Bu kurumun müdürlüğüne, ileride Maarif Nazırlığına getirilecek olan Ahmet Cevdet Paşa atandı. Ahmet Cevdet Paşa’nın 1851’de hazırladığı Darü’l Muallimin Nizamnamesi’yle okulun programında yeni öğretim yöntemleri ile ilgili bir meslek dersine yer verildi. Böylece öğretmenlik özel bilgi ve beceri gerektiren modern bir meslek olarak görülmeye başlandı.

Öğretmen okulu ilk mezunlarını verdikçe İstanbul dışında da rüştiye okulları açıldı. 1850 yılından itibaren de Osmanlı eğitim kurumları arasına rüştiyelerden sonra devam edilmek üzere “Darü’l Maarif” adlı yeni bir ortaöğretim kurumu girdi. Diğer yandan Tanzimat Dönemi’nde askerî okullarda olduğu gibi sivil okullarda da pozitif bilimlerle ilgili dersler okutulmaya başlandı. Ayrıca ders kitaplarının seçimi ve tercümesini yapmak üzere 1851 yılında Osmanlı Devleti’nin ilk resmî bilim kurumu olan Encümen-i Daniş tesis edildi.

Osmanlı Devleti, 17 Mart 1856’da bugünkü Millî Eğitim Bakanlığının görevlerini yürütmek üzere Maarif-i Umumiye Nezaretini kurdu. 1869’da yayımlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile de her köy ve mahallede sıbyan mektebi açılması kararlaştırıldı. Beş yüz haneden kalabalık kasabalarda erkek ve kız rüştiyelerinin açılması ve bunların üzerinde üç yıllık idadilerin kurulması da yine bu nizamname ile karara bağlandı. İdadilerin ülke çapında yaygınlaşması II. Abdülhamit Dönemi’nde gerçekleşti. 1881 yılından itibaren il merkezlerinde yedi yıllık, ilçe merkezlerinde de beş yıllık idadiler açıldı. İdadilerden farklı olarak sultaniler ise Osmanlı eğitim sistemindeki en yüksek ortaöğretim kurumları olarak ortaya çıktı. Bu okul türünün ilk örneği 1868’de kurulan Galatasaray Sultanisi oldu.

Osmanlı Devleti 19. yüzyılda planladığı ıslahatları gerçekleştirecek iyi yetişmiş insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla çeşitli eğitim kurumları oluşturmuştur. Bunlardan biri de 1859’da açılan Mek teb-i Mülkiye-i Şahanedir. Sınavla öğrenci alan Mektebi Mülkiyede kompozisyon, matematik, geometri, tarih, coğrafya, istatistik ve Fransızca dersleri okutuldu. Ayrıca Osmanlı Devletinin yeni kanunları, devletler hukuku, Osmanlı Devleti ile diğer devletler arasında yapılan antlaşmalar, ekonomi ve politika gibi konularda meslek dersleri verildi. Mekteb-i Mülki ye günümüzde Siyasal Bilgiler Fakültesi adıyla Ankara Üniversitesine bağlı olarak varlığını sürdürmektedir.

Osmanlı Devleti’nin yüksek öğretim kurumu olan Darü’l-Fünun 1870 yılında İstanbul’da açıldı. Darü’l Fünun (Fotoğraf 5.21) bir yandan kayıtlı öğrencilerini yetiştirirken diğer yandan topluma pozitif bilimleri tanıtıp benimsetmek amacıyla halka açık konferanslar düzenledi. Zaman içinde birkaç kez kapatılan ve yeniden açılan bu eğitim kurumu 1933 yılında yerini bugünkü İstanbul Üniversitesine bıraktı.

II. Abdülhamit Devri’nde eğitim hizmetlerini yurt geneline yayma konusunda önemli başarılar kazanıldı. Böylece Tanzimat Dönemi’nde İstanbul dışına pek fazla yayılamayan eğitim hizmetleri 1878’den itibaren devlet eliyle ülkenin her köşesine götürülmeye başlandı.

Yukarıdaki listede yer alan okullara bakarak Osmanlı eğitim sisteminin hedefleri ve Osmanlı Devleti’nin durumu hakkında hangi çıkarımlarda bulunabilirsiniz?

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti’nde klasik eğitimden modern eğitime geçişte bir dönüm noktası oldu. Bu dönemde eğitim bir bilim olarak ele alınırken Batılı eğitimcilerin fikir ve yöntemleri daha yakından tanındı. Klasik eğitimde öne çıkan öğretmen, ders kitabı ve ezberlemenin yerini tabiat, eşya, olay ve deney gibi modern eğitimin unsurları almaya başladı. Başka bir deyişle, eğitim ve öğretim yöntemlerinde kitap ve öğretmene dayalı anlayıştan deneye, gözleme ve öğrencinin araştırıp bulmasına dayanan yeni bir anlayışa geçildi. Okullarda, öğrencilerin fiziki ve toplumsal çevreyi tanımaları için gözlem ve inceleme gezileri düzenlendi.

Padişah Abdülmecit’in Eğitime Bakışı

Abdülmecit, 1845 yılı başlarında Bâb-ı Aliyi ziyaret eder. Bu ziyareti sırasında padişahın Hatt-ı Humayun’u sadrazam ve tüm vekillere hitaben okunur. Abdülmecit, bu önemli belgede, o ana kadar girişilen ıslahatlardan askerî olanlar hariç, hiçbirinden
esaslı ve olumlu sonuç alınamadığını söyler. Ona göre asıl ilerleme, ülkenin mamur olması ve halkın refaha kavuşmasıdır. Oysa bizde bu henüz gerçekleşmemiştir. Bu durum kendisini gece gündüz üzmekte, huzurunu yok etmektedir. Padişah konuyla ilgili düşünce ve uyarılarını vekillere daha önce de zaman zaman ilettiğini fakat nedense olumlu sonuçların alınmadığını belirtir. Ardından da bir kez daha sadrazam ve vekillere şu uyarıda bulunur:

“En önemli ideal ve amacımız olan ülkenin ve halkın mamuriyetini sağlamak için ne türlü tedbirler gerekli ise bir an önce alınıp uygulansın. Tüm vekillerin görüşleriyle mesele düşünülsün. Böyle bir amacın gerçekleşmesi din ve dünya işlerinde halkın bilgisizliğinin giderilmesine bağlıdır. İlimlerin ve fenlerin kaynağı ve sanayinin meydana çıktığı yer olan okulların yapılması benim için işlerin en önemlisidir. Bu nedenle ülkenin uygun yerlerinde gerekli okullar açılarak halkın eğitilmesi çaresine bakılsın”

Osmanlı Padişahı Abdülmecit

Mesleki ve Teknik Eğitim

II. Abdülhamit Dönemi’nde okul sayısındaki büyük artışla birlikte mesleki ve teknik eğitime önem verildi. Kız ve erkek öğretmen okullarının yanı sıra Hukuk Mektebi, Sanayi-i Nefise Mektebi, Maliye Mektebi, Ticaret Mektebi, Bağcılık ve Aşı Mektebi, Orman ve Maden Mektebi ve Baytar Mektebi açıldı. Ayrıca demir yolu, deniz ticareti, ziraat, gümrük, dişçilik, telgrafçılık ve lisan alanlarında mesleki ve teknik eğitim kurumları oluşturuldu. Aşağıdaki listede bu eğitim kurumlarından bazılarını görüyorsunuz:

Mekteb-i Fünun-ı Maliye (1879)
Ziraat ve Baytar Mektebi (1891)
Gümrük Mektebi, Hamidiye Ticaret Mektebi (1881)
Polis Mektebi (1907)
Bağcılık ve Aşı Mektebi (1907)
Orman ve Maadin Mektebi (1907)
Çoban Mektebi (1898)
Zeytincilik ve Yağcılık Mektebi (1898)
Sulama Diranaj Mektebi (1898)
Maliye Memurlar Mektebi (1898)
Yüksek Orman Mektebi (1909)
Belediye Memurları Mektebi (1909)
Evkaf Memurları Mektebi (1911)
Sıhhıye Memurlar Mektebi (1911)
Yüksek Kadastro Mektebi (1912)
Amelî Ticaret Mektebi (1913)
Darü’l Bedayi (tiyatro okulu) (1913)
İnas Sanayi-i Nefise Mektebi (1914)
Çırak Mektebi (1914)
Şimendüfer Memurları Mektebi (1915)

Bir Cevap Yaz.