Osmanlı Devletinde Basın-Yayının Durumu Nedir?

2. OSMANLI DEVLETİ’NDE BASIN-YAYIN

Osmanlı Devleti’nde ilk gazete İstanbul’daki Fransız elçiliği tarafından 1795 yılında çıkarıldı. Bu gazeteyi Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa tarafından 1828 yılında Kahire’de Türkçe ve Arapça olarak yayımlanan Vaka-yı Mısriyye adlı resmî vilayet gazetesi izledi. 11 Kasım 1831’de de Padişah II. Mahmut tarafından İstanbul’da Takvim-i Vekayi adlı resmî gazete çıkarıldı. Haftada bir yayımlanan bu gazetede resmî devlet haberlerinden başka iç ve dış gelişmelere yer verildi. Padişah, Takvim-i Vekayi dışında, yabancı devletler karşısında Osmanlı Devleti’nin çıkarlarını korumak amacıyla Le Moniteur Ottoman (Lö Monitör Ottoman) adında Fransızca bir gazete daha çıkarılmasını sağladı.

II. Mahmut gibi basının önemini fark eden Sultan Abdülmecit de 1840’tan itibaren Türkçe yayın yapan Ceride-i Havadis gazetesini yayımlattı. Takvim-i Vekayi ve Ceride-i Havadis gibi devlet tarafından basılan gazetelerden ayrı olarak Türkler tarafından çıkarılan ilk özel gazete, 1860’ta yayımlanmaya başlanan Tercüman-ı Ahval oldu. Agâh Efendi tarafından çıkarılan ve başyazarlığını Şinasi’nin yaptığı bu gazete, hükûmete yönelik eleştirileri ile dikkat çekti. Yine Şinasi tarafından yayımlanan Tasvir-i Efkâr da haber gazetesi olmaktan çok, bir fikir gazetesi olarak öne çıktı. Şinasi’nin Paris’e gitmesinden sonra Namık Kemal tarafından çıkarılan Tasvir-i Efkâr’da kadınların okutulması, tıp eğitiminin Türkçe olması, İstanbul’un güvenliği, şehrin ulaşım ve altyapı eksiklikleri, Türk dilinin sorunları gibi konulara yer verildi. Böylece gazetenin kamuoyu üzerindeki etkisi arttı. Bu dönemin önemli gazetelerinden biri de 1867’de Ali Suavi tarafından çıkarılmaya başlanan Muhbir oldu. Gazete, ezilen Giritli Türklere yardım kampanyası açarak önemli miktarda para topladı.

Basının bir ülke için önemi konusundaki düşünceleriniz nelerdir?

Diyojen dergisinin kapağından bir görünüş

19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde gazetelerin yanı sıra dergiler de çıkarıldı. İlk Türk dergisi 1850’de yayın hayatına başlayan Veka-yı Tıbbiye oldu. Onu Mecmua-i Fünun, Mecmua-i Askeriye ve Mirat dergileri izledi. Teodor Kasap Efendi’nin Türkçe olarak çıkardığı Diyojen ise Türk basınının ilk mizah dergisi olarak tarihe geçti.

Osmanlı basınında, yöneticilere karşı sert eleştirilerde bulunulması nedeniyle 1864 yılından itibaren devlet tarafından bazı kısıtlayıcı tedbirler alındı. Bunun üzerine Ali Suavi, Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi muhalif kalemler hükûmet karşıtı yazılarına Avrupa’nın çeşitli kentlerinde çıkardıkları gazetelerde devam etmek zorunda kaldılar. Osmanlı toplumunda ortaya çıkan ilk Türk gazetecileri, tarihimizin en bunalımlı dönemlerinden birinde aksaklıkları eleştirerek halkta yeni bir zihniyet oluşturmaya çalışmışlardır. Bu gazeteciler, halkın daha iyi anlayabilmesi için sade bir Türkçe kullanmışlardır. Ayrıca halkı dünyadaki gelişmelerden ve yeniliklerden haberdar ederek toplumun ilerlemesine de önemli katkılarda bulunmuşlardır.

Osmanlı basını, Matbuat Nizamnamesi’nin çıkarıldığı 1864 yılından itibaren yeni bir döneme girdi. Bu dönemde çok sayıda yeni gazete ve dergi yayın hayatına başladı. Şemsettin Sami’nin başyazarlığını yaptığı Tercüman-ı Şark ve Ahmet Mithat Efendi’nin çıkardığı Tercüman-ı Hakikat gazeteleri ile mizah gazetesi Karagöz ve çocuk gazetesi Bahçe bu yayın organlarının belli başlılarıydı. Birinci Meşrutiyet Dönemi’nde ise Mithat Paşa’nın sadrazamlığa getirilmesiyle birlikte devlete ait basımevlerinde özel gazete ve kitapların basılmasına izin verildi. Böylece devlet, basın-yayın faaliyetlerini doğrudan destekledi. Ayrıca kıraathane denilen okuma salonları açılarak gazete ve dergilerin buralarda vatandaşlar tarafından okunması sağlandı.

II. Meşrutiyet’in ilanından sonra basın üzerindeki sıkı kontrolün gevşetilmesiyle birlikte Türk basınında belirgin bir canlanma görüldü. Genellikle meşrutiyet yanlısı yayın yapan bu devir gazetelerinin en tanınmışı Hüseyin Cahit tarafından çıkarılan Tanin idi. Meşrutiyet karşıtı grupların en etkili yayın organı ise Volkan gazetesiydi.

Bir Cevap Yaz.