Klasik Dönem Osmanlı Hukuku

Klasik Dönem Osmanlı Hukuku

OSMANLI HUKUKUNUN GELİŞİMİ

Osmanlılar, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın yasalarını 1514-1515’te Doğu Anadolu ve 1537’de Irak’ın fethinden sonra devam ettirmişlerdi. Mısır ve Suriye’de Memlûk Sultanı Kayıt Bay’ın yasaları muhafaza olundu. Ancak 1540’tan sonra Akkoyunlu yasalarının yerini Osmanlı kanunu aldı. XVI. yüzyılın ikinci yarısında Macaristan vergi yasaları temelde OsmanlI’ya dayansa da kimi ana vergiler Macar kralları zamanlarından kalmaydı.

Kıbrıs ve Gürcistan’ın fethinden sonra da büyük ölçüde Osmanlı yasaları korunmuştur. Ancak yerel uygulamalar erken dönemde Osmanlı düzenlemelerinde daha önemli bir yer tutmuş ve Kanun-i Osmani’nin gelişmesinde büyüketkisi olmuştur.

Yukarıdaki metne göre Osmanlı hukuk sisteminin gelişiminde etkili olan unsurlar nelerdir?

Osmanlı Devleti hukuk alanında kendisinden önceki Türk-İslam devletlerini örnek almıştır. Uygulamalarda töreye dayanan örfi ve İslam’ı esas alan şeri hukuka göre hareket edilmiştir. Ayrıca şeri ve örfi hukukun yanı sıra fethedilen yerlerin mevcut hukuku * da dikkate alınmıştır.

FATİH KANUNNAMESİNDEN

Fatih Sultan Mehmet’in Teşkilat Kanunnamesi’nin başında “Bu kanunname atam, dedem kanunudur ve benim dahi kanunumdur, evlad-ı kirâmım nesilden nesile uygulamaları buna göre yapalar.” denilmektedir.

Yukarıdaki metinden Osmanlı hukuk anlayışı hakkında hangi çıkarımlarda bulunulabilir?

Osmanlı Devleti’nde kapsamlı şekilde kanunları düzenleme çalışmaları Fatih Sultan Mehmet zamanında gerçekleştirilmiştir. Fatih, merkezî otoriteyi kuvvetli tutmak için devlet teşkilatında ve mevcut kanunlarda yenilikler yaparak örfi hukuku ön plana çıkarmıştır. Bu kanunlar olgunlaştırılmış, yukarıdaki metinde görüldüğü üzere sonraki dönemlerde yaygın şekilde uygulanmıştır. Böylelikle Osmanlı kanunları, kendine has özellikleriyle yerleşip süreklilik kazanmıştır.

Kanunnameler, daha düzenli bir yargı mekanizması oluşturmak amacıyla şeyhülislamın fetvasına dayandırı- lırdı. Divan görüşmeleri sonucunda hazırlanan ve nişan­cılar tarafından kaleme alınan kanunlar sadrazam başkanlığındaki divan üyeleri tarafından padişaha arz edilirdi. Padişahın onayladığı kanunlar nişancı tarafından “mühimme defteri”ne kaydedilirdi. Padişahın tuğrasının çekilmesinden sonra resmiyet kazanan ferman, hüküm, kanunname vb. uygulanmak üzere ait olduğu beylerbeyi, sancakbeyi veya kadılara gönderilir, böylece yürürlüğe girerdi.

Yukarıdaki tabloda kanunun hazırlanması sırasında geçirdiği aşamalarla ilgili kelimeler karışık olarak verilmiştir. Aşamaları ifade eden kelimeleri sırasıyla boşluklara yazınız.

Osmanlı kanunnameleri düzenlenişi, içeriği, uygulama alanı vb. özelliklerine göre farklılıklar arzeder. Kanunnamelerin çeşitliliği ve yasal düzenlemelerin çokluğu Osmanlı hukuk sisteminin gelişmişliğini göster­mektedir.

KANUNNAMELER İÇERİĞİ
l. UMUMİ KANUNNAMELER
A) Kanunname-i Âli Osmani Ceza, tımar nizamı, sipahi, reaya, mali vergiler vb. konulara ait hükümleri içermektedir. Fatih Dönemi’nde başlayan bu kanunnameler Tanzimat Dönemi’ne kadar yürürlükte kalmıştır.
B) Teşkilat Kanunnameleri Devletin idare organları, protokol esasları, padişahlara ait merasimler ile devlet memurlarının idari suçları ve unvanlarına ait hükümleri içermektedir.
2. HUSUSİ KANUNNAMELER
A) Özel Askerî Gruplara Ait Kanunnameler Kapıkulu, eyalet askerleri, donanma ve yardımcı kuvvetlerle ilgilidir.
B) İktisadi Gruplara Ait Özel Kanunnameler Madenci, pazar yerleri, çiftçilere ve esnaflara yönelik hazırlanmıştır.
C) Sosyal Gruplara Ait Hususi Kanunnameler Savaş esiri olarak alınıp sonra da “has”larda istihdam edilen ve ilmiye sınıfı ile ilgili kanunnameler bu gruba girmektedir.
3. FERMAN, BERAT VE YASAKNAME TARZINDAKİ KANUN HÜKÜMLERİ
A) Fermanlar Padişahın herhangi bir konuda tuğra veya nişanını taşıyan yazılı emridir.
B) Beratlar Osmanlı Devleti’nde bir göreve atanan, aylık bağlanan; san, nişan veya ayrıcalık verilen kimseler için çıkarılan padişah buyruğudur.
C) Yasaknameler İdari, askerî ve mali konularla ilgili kuralların çiğnenmesi hâlinde uygulanacak cezaları ihtiva etmektedir. Yasakna­meler, madenler ve tuzlaların işletmeleri, para dolaşımı, gümrüklerin düzeniyle de ilgilidir.
4. SANCAK KANUNNAMELERİ
Kanunname-i Âli Osmani’ye ait hükümlerin eyalet ve sancaklara uyarlanmış hâlidir. Her bir sancağın özel durumu ve yerel şartları dikkate alınır. Örneğin toprak vergisi, arazinin verimlilik durumuna göre “onda birden sıfıra kadar derecelendirilerek” alınır.
5. MİRÎ ARAZİ VE TIMAR NİZAMINA AİT KANUNLAR
Devlet hazinesine (mirî) ait arazinin kullanımı ve niteliğiyle ilgili bütün hükümler bu kanunlarla düzenlenir.
6. ADALETNAMELER
Devlet memurlarının görevlerini kötüye kullanmaları ve kanunlara aykırı hareket etmeleri durumunda, halkı zulme karşı korumak amacıyla yayınlanmıştır. Kadı, beylerbeyi ve sancak beylerine hitaben yazılan adaletnamelerin halka duyurulması şarttır.

Yukarıdaki tabloyu inceleyerek “Osmanlı hukuk kuralları” hakkında hangi çıkarımlarda bulunabilirsiniz?

Bir Cevap Yaz.