Kayaçlar Topoğrafyayı Nasıl Etkiler?

KAYAÇLAR TOPOĞRAFYAYI NASIL ETKİLER?

Kara yolu ile seyahat ettiğiniz bir yolculuk sırasında birbirinden çok farklı yeryüzü şekilleri görmüşsünüzdür. Bu yer şekillerinin birbirinden farklı özelliklere sahip olmasında iklim, dış kuvvetler, jeolojik yapı ve bitki örtüsü gibi doğal koşulların yanı sıra kayaçlar da çok büyük bir etkiye sahiptir. Kayaçlar bir yerin topoğrafyasını hangi özellikleriyle ve nasıl etkilemektedir? Hangi tür kayaçlar, hangi oluşumlara neden olmaktadır? Şimdi de bu soruların yanıtlarını arayalım.

Yukarıdaki fotoğraflarda yarı kurak iklim bölgesinde bulunan ve yatay uzanışlı tortul tabakaları derine doğru aşındıran iki akarsuyun oluşturduğu vadileri görüyorsunuz. Bölgelerin sahip olduğu bu benzerliklere karşın 1. vadinin yamaçlarının basamaklı, 2. vadinin yamaçlarının ise tamamen dik olması kayaçların ve tabakaların hangi özellikleriyle açıklanabilir? Arkadaşlarınızla tartışınız.

Kayaçların türleri ve özellikleri, farklı yer şekillerinin oluşumuna neden olur. Şimdi, farklı yer şekillerini inceleyerek bu durumun nasıl gerçekleştiğini görelim.

Bazalt Sütunları Nasıl Oluşur?

 

Bir dış püskürük kayaç olan bazaltın, volkanik etkinlikler sonrasında beşgen ya da altıgen sütunlar hâlinde katılaşması sonucu meydana gelen oluşumlara bazalt sütunları adı verilir.

Tor topoğrafyası nasıl oluşur?

Üstlerinde bulunan tabakaların aşınması sonucu ortaya çıkan ve dirençli bir iç püskürük kayaç olan granit bloklarının, değişik şekil ve boyutlarda parçalara ayrılmasıyla tor topoğrafyası meydana gelmektedir

Peribacaları nasıl oluşur?

Volkanik küllerin üst üste birikmesiyle oluşan tüfler, dış kuvvetler tarafından kolayca aşındırılır. Ancak tüf tabakalarının üzerinde bulunan dirençli volkanik kayaçlar, altlarındaki tüf tabakalarını aşınmaya karşı büyük ölçüde korur. Böylece peribacası adı verilen yer şekli meydana gelir.

Şelale nasıl Oluşur?

Aşınmaya karşı dirençli volkanik ya da başkalaşım kayaçlarının bulunduğu vadilerde akarsular, kayaçları daha zor ve daha geç aşındırdıkları için bu alanlarda belirgin eğim kırıklıkları meydana gelir. Bu eğim kırıklıklarının bulunduğu yerlerde akarsular, şelale (çağlayan) meydana getirir.

Yarma vadi nasıl oluşur?

Bir akarsuyun, iki düzlük arasında yer alan dirençli tabakaları derinlemesine aşındırması sonucunda yarma vadiler oluşur. Bu tip vadilerin yamaçları dik, tabanları ise dardır.

Dolin nasıl oluşur?

Kalker ve jips gibi kimyasal tortul kayaçların yaygın olduğu karstik platolarda, bu kayaçların suyun etkisiyle çözünmesi sonucu dolin ve uvala adı verilen irili ufaklı çukurluklar meydana gelir.

Kırgıbayır nasıl oluşur?

Bitki örtüsü bakımından fakir olan yarı kurak ve kurak iklim bölgelerinde, dirençsiz tortul kayaçlardan oluşan yamaçlar sel suları tarafından kolayca aşındırılır. Böylece kırgıbayır adı verilen yer şekillerinin yaygın olduğu bir topoğrafya meydana gelir.

Aşağıdaki fotoğraflarda görülen yer şekillerinin oluşumu ve gelişiminde, hangi kayaç türlerinin etkili olduğunu ve bunların özelliklerini çeşitli kaynaklardan araştırarak yanlarındaki boşluklara yazınız.

Arazi Çalışması

Sınıf arkadaşlarınız ve öğretmenlerinizle ya da ailenizle birlikte yakın çevrenizde bulunan bir millî parka, doğa koruma alanına veya piknik bölgesine gezi düzenleyiniz. Bu gezide, şimdiye kadar öğrendiğiniz kayaç türlerini ve bu kayaçların yer şekilleri ile topoğrafya üzerindeki etkilerini gözlemleyiniz. Fotoğraf makineniz varsa bu yer şekillerinin fotoğraflarını da çekiniz. Gözlemlerinizi bir rapor hâline getirip ürün dosyanıza yerleştiriniz. Topladığınız kayaç örneklerini bir araya getirerek sınıfınızda bir taş sergisi oluşturunuz. Kendi topladığınız taş örnekleri ile arkadaşlarınızın topladığı taş örneklerini karşılaştırıp benzerlik ve farklılıkları tespit ediniz. Gezi öncesinde, sırasında ve sonrasında yapmanız gerekenlerle ilgili size yardımcı olacak kontrol listesi aşağıda verilmiştir. Bu kontrol listesini doldurmayı unutmayınız.

KAYAÇLAR KONULU ARAZİ ÇALIŞMASI İÇİN KONTROL LİSTESİ YAPILACAK İŞLEMLER YAPILDI (X)

A. HAZIRLIK VE PLANLAMA AŞAMASI
1. Gezi güzergâhını belirledim ve taslak gezi planını hazırladım.
2. Gerekli olan eşyaları (defter, kalem, bölgenin haritası ve varsa pusula ve fotoğraf makinesi) hazırladım.
3. Gezi için uygun ayakkabılarımı, yağmurluğumu, şapkamı ve yiyecek çantamı hazırladım.

B. UYGULAMA AŞAMASI
1. Arazideki tüm kayaç türlerini ve yer şekillerini gözlemledim ve araştırdım.
2. Arazideki gördüğüm kayaçlardan örnek parçalar topladım.
3. Arazide bulunan kayaç türlerinin topoğrafya üzerindeki etkilerini belirledim.
4. Gözlemlerimle ilgili notlar tutup örnek materyal topladım (Yer şekillerinin fotoğraflarını çektim.).
5. Planladığım zamana ve taslak gezi planıma uygun hareket ettim.

C. DEĞERLENDİRME AŞAMASI
1. Gezide topladığım tüm materyali ve tuttuğum notları bir araya getirdim.
2. Gezi raporumu hazırladım. Raporumu, fotoğraflar ve çizimlerle destekledim.
3. Raporumu öğretmenim ve arkadaşlarımla paylaşıp ürün dosyama yerleştirdim.
4. Arazide topladığım kayaç örnekleri ile sınıfta bir taş sergisi oluşturdum.
5. Daha sonraki geziler için öneriler belirledim.

Bir Cevap Yaz.