Kayaçlar Nasıl Oluşmuştur?

KAYAÇLAR NASIL OLUŞMUŞTUR?

Kayaçlar, birden fazla mineralin doğal koşullarla bir araya gelmesiyle veya tek bir mineralle oluşan kütlelerdir. Mermer ve kuvarsit gibi kayaçlar tek bir mineralden meydana gelmekle birlikte, kayaçların çoğunluğu birden fazla mineralden oluşur. Evlerimizde, okullarımızda ve günlük hayatımızda çevremizde karşılaştığımız ve birbirinden çok farklı özelliklere sahip kayaçların nasıl oluştuğunu hiç düşündünüz mü? Şimdi bu sorunun cevabını öğrenelim.

Yanda verilen şekli inceleyerek kayaçların oluşumunda etkili olan faktörleri arkadaşlarınızla tartışıp ulaştığınız sonuçları kısaca aşağıya yazınız.

Aşağıdaki şemada gördüğünüz gibi doğal ortamda bulunan kayaçları üç ana grupta toplayabiliriz. Bu kayaçların oluşumları birbirleriyle ilişkilidir ancak oluşum aşamaları ve oluşmalarına etki eden faktörler farklı olduğu için özellikleri de farklıdır. Kayaçların asıl kökeni magmadır. Magmanın soğuması sonucunda püskürük kayaçlar meydana gelir. Kayaçların aşınması ve üst üste birikerek tortulanması sonucu tortul kayaçlar, volkanik ve tortul kayaçların yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle mineral yapılarının değişmesi sonucunda da başkalaşım kayaçları oluşur. Şimdi bu kayaç türlerini yakından inceleyelim.

Kayaç döngüsü

a. Püskürük (Magmatik) Kayaçlar

Mantonun üst kısımlarında yer alan magmanın, yer kabuğunun iç kısımlarına sokularak ya da yeryüzüne çıkarak soğuyup katılaşması sonucu meydana gelen kayaçlardır.

Yer kabuğuna doğru sokulan magmanın yeryüzüne ulaşamadan yer kabuğunun iç kısımlarında katılaşmasıyla iç püskürük kayaçlar oluşur. Başlıca iç püskürük kayaçlar; granit, gabro, siyenit ve diyorittir. Magma, yerin derinliklerinde yavaş yavaş soğuduğu için iç püskürük kayaçlar genellikle iri kristallidir. İç püskürük kayaçlar, üzerlerinde bulunan tabakaların zamanla aşınması sonucu yeryüzüne çıkar.

Magmanın, volkanik etkinliklerle yeryüzüne çıkarak soğuması sonucunda ise dış püskürük kayaçlar oluşur. Bazalt, andezit, obsidyen (volkan camı) ve tüf en önemli dış püskürük kayaçlardır. Yeryüzüne ulaşan magma hızlı bir şekilde soğur. Bu nedenle dış püskürük kayaçlar ince kristalli hatta bazıları (obsidyen gibi) camsı yapıdadır.

Volkanik kayaçların oluşumu

b. Tortul (Sedimenter) Kayaçlar

Kayaçların dış kuvvetlerin etkisiyle çakıl, kum ve kil boyutuna kadar ufalanması ya da su içerisinde çözünmesiyle oluşan materyallerin deniz, göl, vadi veya ova tabanlarında üst üste birikip sıkışması ve katılaşması sonucu meydana gelen kayaçlardır.

Tortul kayaçların oluşumu

Üst üste birikme nedeniyle daha çok tabakalar hâlinde bulunan tortul kayaçların içerisinde, oluştukları döneme ait canlıların katılaşmış kalıntılarına yani fosillere sıklıkla rastlanır. Kayaçların fiziksel ufalanması sonucu ortaya çıkan kum, çakıl veya kil boyutundaki materyalin doğal olaylar sonucu çimentolaşıp taşlaşması sonucu fiziksel tortul kayaçlar oluşur. Başlıca örnekleri kum taşı, kil taşı ve çakıl taşıdır.

Bazı mineraller su ile çözünür. Çözünen bu minerallerin belli alanlarda çökelmesi ve taşlaşması sonucu kimyasal tortul kayaçlar meydana gelir. Özellikle karstik bölgelerde görülen bu tip kayaçlara kaya tuzu, kireç taşı (kalker) ve jips (alçı taşı) örnek olarak gösterilebilir. Geniş tortulanma alanlarında çeşitli bitkisel ve hayvansal kalıntıların tortulanması sonucunda oluşan kayaçlara ise organik tortul kayaçlar adı verilir. Yaşamımızda birçok alanda kullandığımız bu kayaçların başlıcaları; taş kömürü, linyit, turba, tebeşir ve mercan kalkeridir.

c. Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçlar

Yerin derinliklerinde bulunan kayaçların, yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle başkalaşıma (metamorfizma) uğraması sonucu,
kimyasal ve yapısal özelliklerinin değişmesiyle oluşan kayaçlardır. Örneğin, kalkerin başkalaşımıyla mermer, granitin başkalaşımıyla gnays, kil taşının başkalaşımıyla şist adı verilen kayaçlar meydana gelir.

Başkalaşım kayaçlarının oluşumu

Milyonlarca yıl öncesinden günümüze kadar devam eden süreç içerisinde kayaçlar aşınma, taşınma, birikme, erime, basınç ve katılaşma gibi olayların etkisiyle sürekli birbirine dönüşmektedir. Bu olaya kayaç döngüsü adı verilir.

Bir Cevap Yaz.