Akarsular hidrografik özellikleri nelerdir?

3. AKARSULAR

Dokuzuncu sınıf coğrafya derslerinizde, bir dış kuvvet olarak akarsuların oluşturdukları aşındırma ve biriktirme şekillerini öğrenmiştiniz. Bu bilgilerinizden de yararlanarak akarsuların hidrografik özelliklerini incelemeye ne dersiniz? Aşağıdaki ders içi etkinliği yaparak ve akarsularla ilgili temel kavramları hatırlayınız.

Aşağıda verilen paragrafı okuyunuz. Daha sonra paragraf içerisinde koyu olarak yazılmış kavramları şekil üzerinde verilen harflerle örnekteki gibi eşleştiriniz. Belli bir yatak içerisinde ve eğim doğrultusunda akan sulara akarsu adı verilir. Akarsuyun doğduğu yere kaynak, denize veya göle döküldüğü yere ağız, aktığı çukurluğa vadi, vadileri birbirinden ayıran, nispeten yüksek alanlara sırt, akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı alana ise havza adı verilir.

Akarsuların Hidrografik Özellikleri

Bir akarsuyun herhangi bir yerindeki enine kesitinden saniyede geçen su miktarına akım ya da debi adı verilir. Akarsuyun debisi m³/sn (metreküp/saniye) olarak ifade edilir. Bir akarsuyun debisi, akarsu yatağının derinliği ve genişliği ile doğru orantılıdır. Örneğin, Şekilde de gösterildiği gibi yatak genişlikleri aynı olmasına karşın yatak derinliği daha fazla olan (b) akarsuyunun debisi (a) akarsuyuna göre daha fazladır.

Bir akarsuyun beslenme kaynakları ve dolayısıyla debisi üzerinde mevsimsel farklılıklar, akarsuyun yatak eğimi ve bakı koşulları ile akarsu havzasındaki kayaç ve tabaka özellikleri de etkili olabilir mi? Arkadaşlarınızla tartışınız.

Bir akarsuyun debisi yıl içerisinde farklı koşullara bağlı olarak az ya da çok değişiklik gösterir. Bu değişime akarsu rejimi adı verilir. Rejimlerine göre akarsular sınıflandırıldığında iki ana akarsu rejimi ortaya çıkar. Eğer akarsu seviyesi yıl içerisinde önemli derecede değişiklik gösteriyorsa bu akarsuyun rejimi düzensiz, az miktarda değişiklik gösteriyor ya da değişiklik göstermiyorsa rejimi düzenlidir.

Örneğin yağış ve sıcaklık koşullarının yıl içerisinde çok büyük değişiklik göstermediği Ekvator çevresindeki Amazon ve Kongo gibi akarsuların rejimleri düzenlidir. Bu koşulların yıl içerisinde büyük değişiklik gösterdiği yarı kurak, kurak veya muson iklim bölgelerinde yer alan akarsuların rejimleri ise düzensizdir. Muson bölgesinde yer alan İndus ve Ganj gibi akarsular, düzensiz rejime sahip akarsulara örnek olarak gösterilebilir.

Akarsular, beslenme kaynaklarına göre de gruplara ayrılabilir. Yağmur, eriyen kar ve buz suları ile beslenen akarsular olduğu gibi yer altı suları ve göl suları ile beslenen akarsular da vardır. Ancak havzası geniş olan akarsular çok geniş bir bölgeden su
topladıkları için birden fazla kaynaktan beslenir. Bu tip akarsulara da karma rejimli akarsular adı verilir.

Nil Nehri

Dünya üzerinde karma rejimli akarsulara verilebilecek en iyi örnek, aynı zamanda Dünya’nın en uzun nehri olan Nil Nehri’dir. Nil Nehri, ekvatoral iklim bölgesinden doğar. Bu bölgede ekvatoral yağışlardan ve göl ayaklarından beslenen nehir kuzeye doğru akışına devam eder. Savan iklim bölgesinde Nil Nehri’ni besleyen kaynaklara, Kenya ve Klimanjaro gibi yüksek dağlardan eriyen buz ve kar suları ile Rift (kırık) vadisinden çıkan fay kaynakları da eklenir. Kuzeye doğru yolculuğuna Sahra Çölü’nü geçerek devam eden Nil Nehri bu bölgede de yer altı sularından beslenir. Nil Nehri’nin uzun yolculuğu Akdeniz’e dökülmesiyle son bulur. Akarsuları döküldükleri yere göre de sınıflandırmak mümkündür. Bir akarsu, sularını deniz veya okyanuslara ulaştırabiliyorsa açık havzaya, ulaştıramıyorsa kapalı havzaya sahiptir.

Aşağıdaki haritada Dinyeper ve Volga nehirleri gösterilmiştir. Nehirlerin döküldükleri yerler dikkate alındığında, bu nehirlerin havzalarının kapalı mı yoksa açık mı olduğunu nedenleriyle belirtiniz.

Bir Cevap Yaz.