4. Mehmet Dönemi Islahatları Nelerdir?

B. IV. MEHMET DÖNEMİ (1648-1687)

• Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyılda yapılan ıslahatlardan beklediği faydaları sağlayamamasının nedenleri neler olabilir?

• Evliya Çelebi ve ünlü eseri “Seyahatname” hakkında neler biliyorsunuz?

IV. Murat’ın 1640 yılında ölümünden sonra Osmanlı tahtına Sultan İbrahim geçti. Saray kadınlarının ve yeniçeri ağalarının birbirleriyle iktidar mücadelelerine giriştikleri bir dönemde padişah olan I. İbrahim içeride isyanlarla, dışarıda ise Venedik ile uğraştı. Bu olumsuzluklara rağmen padişah vergilerin toplanmasına önem verdi ve giderleri azaltarak paranın değer kaybetmesini önledi. Hazineyi güçlendirip devlet idaresini düzene koyduktan sonra da Akdeniz’deki Müslüman ticaret gemilerine saldıran korsanların sığınağı durumundaki Girit Adası’nın fethini emretti. I. İbrahim, Girit Kuşatması devam ederken 1648’de çıkan bir yeniçeri isyanı ile tahttan indirilerek yerine henüz yedi yaşındaki oğlu IV. Mehmet (Resim 3.12) getirildi.

Resim 3.12: IV. Mehmet’in temsili resmi (Konstantin Kapıdağlı, 1804)

IV. Mehmet’in Osmanlı tahtına geçtiği 1648 yılında Otuz Yıl Savaşları’na son veren Westphalia Antlaşması imzalandı.

1. IV. MEHMET DÖNEMİ ISLAHATLARI

a. Tarhuncu Ahmet Paşa

IV. Mehmet’in saltanatının ilk yılları, annesi Hatice Turhan Sultan ile babaannesi Kösem Sultan arasında yaşanan iktidar mücadeleleriyle geçti. Kösem Sultan’ın ölümünden sonra ise devlet idaresini valide sultan üstlendi. Valide Turhan Sultan isyanlar ve mali sıkıntılar nedeniyle bozulan devlet düzenini yeniden kurması için 1652 yılında Tarhuncu Ahmet Paşa’yı sadrazam olarak atadı. Yeni sadrazam devletin gelir ve giderlerini ayrıntılı şekilde hesaplattı (Tablo 3.1). Ayrıca Osmanlı maliye sisteminde ilk defa olmak üzere gelecek yıl için Tarhuncu bütçesi adıyla bir bütçe defteri hazırladı. Tarhuncu Ahmet Paşa bütçe açığını kapatmak amacıyla hazine alacaklarını tahsil etti. Diğer yandan gümrük gelirlerini artırmaya, harcamaları azaltmaya ve yolsuzlukları önlemeye yönelik tedbirler aldı. Ancak bu tedbirlerini uygulayıp sonuçlarını görme imkânı bulamadı. Çünkü bu ıslahatçı sadrazam, gelirlerinde kesintiye gittiği çıkar çevrelerinin baskıları sonucunda daha bir yılını doldurmadan görevinden alındı.

Tablo 3.1: 17. Yüzyılda Osmanlı Maliyesi

Osmanlı maliyesinin 17. yüzyılda açık vermesinin nedenleri neler olabilir?

Tarhuncu’dan sonra işbaşına gelen sadrazamlar da ıslahat karşıtı çevrelerin tepkileri nedeniyle başarılı olamadılar. Çıkan isyanlarda ıslahatçı devlet adamları yeniçeriler tarafından öldürüldüler. İçte bunlar olurken dışarıda da Venedikliler,Çanakkale Boğazı önlerinde Osmanlı donanmasını yenerek Limni ve Bozcaada’yı ele geçirmişlerdi.

Ülkede asayişin bozulduğu, haksızlıkların arttığı, devlet otoritesinin temellerinden sarsıldığı bu hassas dönemin çocuk denebilecek yaştaki IV. Mehmet ile aşılabilmesi mümkün değildi. Bunun üzerine valide sultan, Osmanlı Devleti’ni içte ve dışta düştüğü bu bunalımdan kurtarması için tecrübeli devlet adamı Köprülü Mehmet Paşa’ya sadrazamlık teklifi götürdü. Köprülü, işlerine ve atayacağı kişilere karışılmaması ve kendisi dinlenmeden hakkındaki şikâyetlere itibar edilmemesi şartıyla görevi kabul edebileceğini bildirdi. İsteklerinin uygun bulunması üzerine de 1656’da tam yetkili olarak sadrazamlık makamına atandı.

b. Köprülü Mehmet Paşa (1656-1661)

Osmanlı Devleti’nin en zor dönemlerinden birinde sorumluluk üstlenen Köprülü Mehmet Paşa (Resim 3.13) idareyi ele alır almaz huzur ve güven ortamını yeniden tesis etti. Ordu içindeki isyancıları temizleyerek askeri disiplin altına aldı. Ulema arasında yaşanan kargaşa ortamına da son verdi.

Köprülü, devlet içinde düzeni sağladıktan sonra, ıslah ettiği ordu ve donanmayı toplayarak Çanakkale Boğazı’nı kapatmış olan Venedikliler üzerine sefere çıktı. Venediklileri Boğaz’dan attı ve işgal altındaki Limni Adası’nı ve Bozcaada’yı geri aldı. Ardından da Erdel ve Anadolu’daki isyanları bastırarak devlete eski itibarını yeniden kazandırdı.

Resim 3.13: Köprülü Mehmet Paşa’yı gösteren bir temsilî resim (Etem Çalışkan)

c. Köprülü Fazıl Ahmet Paşa (1661-1676)

Köprülü Mehmet Paşa’nın sadrazamlığından memnun kalan IV. Mehmet, onun ölümünden sonra yerine oğlu Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’yı getirdi. Sadrazam olduktan sonra Avusturya Seferi’ne çıkan Fazıl Ahmet Paşa, bu devlete Osmanlı üstünlüğünü yeniden kabul ettirdi. Ardından da uzun süredir kuşatma altında tutulan Girit’i fethetti. Lehistan’dan ise Podolya bölgesini alarak devletin sınırlarını kuzeye doğru genişletti. Askeri ve mali alanlarda ıslahatlar yapan Fazıl Ahmet Paşa devlet görevlilerine hediyeler verilmesini yasakladı. Saray masraflarını kıstı ve bütçe açıklarını kapattı. Ayrıca İstanbul Çemberlitaş’ta bir kütüphane kurarak Osmanlı bilim ve kültür hayatına önemli bir katkıda bulundu (Fotoğraf 3.3).

Fotoğraf 3.3: Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’nın İstanbul’da kurduğu kütüphaneden bir görünüş.

ç. 17. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

17. yüzyıl ıslahatları yapılırken yönetim, ordu ve maliyedeki bozulmalar düzeltilerek Osmanlı Devleti’ni yeniden eski gücüne kavuşturmak amaçlanmıştı. Ancak, bu dönemde ıslahatçılar, sorunların gerçek nedenlerini belirleyip kalıcı çözümler üretemediler. Bunun yerine ıslahatları güç kullanarak gerçekleştirmeye ve bozulan düzeni baskı yoluyla yeniden kurmaya çalıştılar. Bu yüzden de halkın desteğini alamadılar. Diğer yandan ıslahatlar süreklilik gösteren bir devlet politikası hâline getirilemediği için kişilere bağlı kaldı ve onların ölümü veya görevden alınmalarıyla birlikte kesintiye uğradı. Bütün bu nedenlerden dolayı zaman zaman sağlanan rahatlama ortamları kalıcı olamadı.

17. yüzyılda genellikle mali ve askerî alanlarda yüzeysel yenilikler yapılırken devlet yönetimi ve hukuk sistemini ilgilendiren konularda köklü değişikliklere gidilemedi. Ayrıca Batı’nın gerisinde kalındığı kabul edilmediğinden Avrupa’daki bilimsel ve teknolojik gelişmelerden de yararlanılamadı. Bu dönem ıslahatlarının bir başka özelliği ise devlet içindeki ve dışarıdaki çeşitli çıkar gruplarının yenilik hareketlerini engellemeye çalışmaları oldu.

Bir Cevap Yaz.