2. Mahmut Dönemi Islahatları Nelerdir?

• Fransız İhtilali’nin ortaya çıkardığı fikir akımlarının Osmanlı Devleti’ne olan olumlu ve olumsuz etkileri hakkında neler söyleyebilirsiniz?
• Sanayi İnkılabı’nın Osmanlı Devleti’ne etkileri neler olmuştur?

1. II. MAHMUT DÖNEMİ ISLAHATLARI

a. Sened-i İttifak (1808)

19. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı taşra yönetiminde âyanların ağırlığı oldukça artmıştı. 1808 yılında tahta geçen II. Mahmut âyanların gücünü kırmak istiyordu. Ancak bunu hemen yapamayacağını bildiği için Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa ile âyanlar arasında Sened-i İttifak adıyla bir belgenin imzalanmasını kabul etmek durumunda kaldı. Sened-i İttifak ile âyanlar, padişaha bağlı kalacaklarını, ıslahatları destekleyeceklerini ve kanunlara uyacaklarını ilan ettiler. Devlet ise ağır vergiler koymayacağını, vergilerin belli zamanlarda düzenli olarak toplanmasını ve miktarlarının âyanlarla görüşülerek belirlenmesini
kabul etti. Ayrıca âyanların yetki alanına giren işlere karışılmaması ve hiçbir âyanın suçsuz yere cezalandırılmaması konularında kendisini sınırlandırdı.

II. Mahmut, devlet otoritesini sarsan ve yetkilerinin bir bölümünü elinden alan Sened-i İttifak’ı hiçbir zaman benimsemedi. Devlet içindeki gücünü arttırdıkça da âyanlara karşı mücadelesine hız verdi. Bu amaçla, ölen âyanların yerine kendi adamlarını atadı. Bölgelerinde köklenip güçlenmelerini önlemek amacıyla bazı âyanları ülkenin başka yerlerinde görevlendirdi. Böylece devlet otoritesini zayıflatan ve ülke bütünlüğünü tehlikeye düşüren âyanlık hareketini kısmen de olsa önledi.

Padişah II. Mahmut (Wilhelm Router-Vilhelm Ruter, 19. yüzyıl)

Sened-i İttifak’ın Türk demokrasi tarihindeki önemi hakkında neler söyleyebilirsiniz?

b. Devlet Yönetiminde Islahat

Osmanlı merkez teşkilatında köklü değişiklikler yapan II. Mahmut, ilk olarak Divan-ı Hümayunu kaldırdı. Onun yerine nazırlıklar (bakanlık) kurarak o güne kadar padişah ve sadrazam tarafından kullanılan devlet yetkilerini bu nazırlıklar arasında paylaştırdı. Bu dönemde Sadrazamlık makamı Başvekâlete dönüştürüldü. Sadaret Kethüdalığı Dâhiliye (İçişleri) Nezaretine, Reisü’l-küttaplık Hariciye (Dışişleri) Nezaretine, Darphane Hazinesi ile Hazine-i Amire ise Maliye Nezaretine çevrildi. Bunlara ek olarak Evkaf Nezareti ve Ticaret Nezareti gibi yeni bakanlıklar kuruldu. Böylece Heyet-i Vükela olarak adlandırılan modern bir hükûmet düzeni ortaya çıktı.

II. Mahmut Dönemi’nde devlet memurları dâhiliye ve hariciye memurları adıyla iki gruba ayrıldı. Devlet işlerinin planlanmasını ve düzenli yürütülmesini sağlamak üzere çeşitli meclisler ve komisyonlar kuruldu. Bunlardan Darü’ş Şura-yı Askerî askerlik işlerini düzenlemekle görevlendirildi. Darü’ş Şura-yı Bab-ı Alinin görevi, yapılacak ıslahatları belirlemek ve memurları yargılamaktı. Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye ise adalet işlerine bakmakla yükümlüydü.

II. Mahmut, merkez teşkilatının yanı sıra âyanların etkinliğini azaltıp merkezî otoriteyi güçlendirdikçe taşra teşkilatında da ıslahatlar yaptı. Bu dönemde ülke yönetimi yeniden düzenlenerek Avrupa ülkelerinde olduğu gibi vilayet sistemine geçildi. Askerî ve mali amaçlı olmak üzere bir nüfus ve emlak sayımı yapıldı. Vergilerin mültezimler yerine muhassıl denilen görevliler tarafından toplanması uygulaması başlatıldı. Ayrıca valilerin üzerindeki askerlik görev ve yetkileri kaldırılarak askerî ve mülki sınıflar birbirinden ayrıldı.

Tımar sistemini kaldıran II. Mahmut, başta valiler olmak üzere merkez ve taşradaki devlet görevlilerine maaş bağladı. Memurların atanma ve yükselme işlemleri belli kurallara göre yapılmaya başlandı.

II. Mahmut Dönemi’nde savaş zamanlarında görevlendirilmek üzere eyaletlerde redif adı verilen kuvvetler oluşturuldu. Kentlerin mahallelerinde pazarları denetlemekle görevli muhtesibin yetkileri arttırılarak mahalle muhtarı da kendisine bağlandı. Köylerde muhtarlıklar kurulurken merkezin taşra üzerindeki otoritesini sağlamlaştırmak ve iki taraf arasında iletişimi hızlandırmak amacıyla bir posta teşkilatı tesis edildi.

c. Askeri Alanda Islahat

II. Mahmut, Kabakçı Mustafa İsyanı sonucu dağıtılan Nizam-ı Cedit ordusunun yerine 1808 yılında Sekban-ı Cedit Ocağını kurdu. Ancak yeniçerilerin isyanı üzerine daha bir yılını doldurmadan ocağı kapatmak zorunda kaldı. İsyan sırasında Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa da öldürüldü. Bundan sonra II. Mahmut uzunca bir süre askeri alanda yeni bir ıslahata girişmedi. 1825 yılında ise Eşkinci adıyla talimli askerlerden oluşan yeni bir ocak kurdu. Ancak bir kez daha yeniçerilerin muhalefetiyle karşılaştı. Bunun üzerine padişah, Yeniçeri Ocağı durduğu sürece ıslahat yapamayacağını görerek bu ocağı kaldırmaya karar verdi.

II. Mahmut 1826 yılında, İstanbul halkının ve devlet içindeki yenilik yanlısı grupların desteğiyle Yeniçeri Ocağını ortadan kaldırdı. Osmanlı tarihinde Vaka-i Hayriye adı ile anılan bu olayla birlikte yeniliklerin önündeki büyük bir engel aşılmış oldu. II. Mahmut, Yeniçeri Ocağını kaldırdıktan sonra onun yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir ordu kurdu. Bu ordunun eğitimi için Avrupa’dan askerî uzmanlar getirtti. Ayrıca Seraskerlik (Millî Savunma Bakanlığı) makamını oluşturarak modern Türk ordusunun temellerini attı.

Yeniçeri Ocağının kaldırıldığı 1826 yılında Fransız fizikçi Joseph Niepce (Jozef Niyepse) tarihteki ilk fotoğrafı çekti.

ç. Eğitim ve Kültür Alanında Islahat

II. Mahmut Dönemi’nde ilköğretim kız ve erkek çocukları için zorunlu ve parasız hâle getirildi. Bu amaçla sıbyan mekteplerinin sayısı arttırıldı. Diğer yandan ıslahatların yenilikçi devlet görevlileriyle başarıya ulaşabileceğini gören padişah, bu kadroların yetiştirilmesine ayrı bir önem verdi. Onun bu yaklaşımı sonucu ülke genelinde rüştiyelerin ve Mekteb-i Ulum-ı Edebiye gibi orta dereceli okulların yanı sıra Mekteb-i Maarif-i Adliye gibi devlet memuru yetiştirmeye yönelik meslek okulları açıldı. Ayrıca yeni kurulan ordunun ihtiyacı olan subayları yetiştirmek üzere Mekteb-i Harbiye (Harp Okulu), hasta ve yaralı askerlerin tedavisini yapacak doktor ve cerrahları yetiştirmek içinde Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye (Askerî Tıp Okulu) kuruldu. Yeniçeri Ocağı ile birlikte kaldırılan Mehterin yerini ise Mızıka-yı Hümayun (Bando ve Mızıka Okulu) aldı.

Askeri ve sivil tıp okullarının açılması Osmanlı toplumunda hangi değişiklikleri meydana getirmiş olabilir?

II. Mahmut, Yunan İsyanı’yla birlikte Rum tercümanlara olan güvenin sarsılmasından sonra yeni mütercimler yetiştirmek üzere tercüme odaları kurdu. Ayrıca devlet içinde dil bilen ve Batı kültürünü yerinde görmüş memurların sayısını arttırmak amacıyla yurt dışına öğrenciler gönderdi. Bu uygulamalar sonucunda Batı müziği ve tiyatro gibi yabancı kültür unsurları Osmanlı ülkesine daha yoğun şekilde girmeye başladı.

d. Ekonomi Alanında Islahat

II. Mahmut, Osmanlı ekonomisini güçlendirmek ve yerli sanayiyi geliştirmek amacıyla bazı önlemler aldı. Yerli malı kullanımını teşvik etti. Hatta bir ferman yayımlayarak ithal kumaşlardan elbise yapılmasını yasakladı. Kumaş fiyatlarının yükselmesini önlemek için de İstanbul’da bir bez fabrikası açtı. Ayrıca ordunun üniforma ve fes ihtiyacını karşılamak üzere Feshane Dokuma Fabrikasını kurdu. Kapitülasyonlar nedeniyle imtiyazlı konumda bulunan yabancı tüccarlara karşı Osmanlı tüccarlarını destekledi. Onlara vergi kolaylıkları sağladı. Böylece yerli tüccarın rekabet gücünü arttırmaya çalıştı. Ayrıca bazı malların ülke dışına çıkarılmasını yasaklayan uygulamayı kaldırarak ihracatı arttırmak istedi.

e. Diğer Islahatlar

II. Mahmut Dönemi’nde İstanbul’un nüfusunu kontrol etmek ve asayişini sağlamak amacıyla şehre gireceklere geçiş belgesi alma zorunluluğu getirildi. Aynı şekilde yurt dışına çıkışlarda da pasaport alınması zorunlu tutuldu. Bu arada devletin kişilerin mallarına el koyması anlamına gelen müsadere usulü kaldırıldı. Bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önlemek için de karantina uygulamasına geçildi.

Takvim-i Vekayi’nin yayımlanmasının Osmanlı toplumuna sağladığı yararlar neler olabilir?

Bir Cevap Yaz.